గోలకొండ పట్టణము — ఆదిరాజు వీరభద్రరావు
"రెండు వందల ఏబది సంవత్సరములు సకలసంపద్వైభవములతో విరాజిల్లి, ప్రపంచమును మిరుమిట్లు గొలిపిన గోలకొండ పట్టణమును 1687వ సంవత్సరమున ఔరంగజేబు చక్రవర్తి మోసముగా జయించి, సర్వనాశనము గావించెను."
— ఆదిరాజు వీరభద్రరావు, గోలకొండ పట్టణము
1. ఈ పాఠంలో ఏముంది
'గోలకొండ పట్టణము' తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) పుస్తకంలోని తొమ్మిదో పాఠం (పేజీలు 85-97). ఇది చారిత్రక వ్యాసం అనే ప్రక్రియకు చెందినది — పాఠ్యభాగ వివరాల పెట్టె స్వయంగా చెప్పినట్లు, "చరిత్రను తెలిపే వ్యాసాన్ని చారిత్రక వ్యాసం అంటారు. తెలంగాణ ప్రాంతంలోని కోటల నిర్మాణ వైభవాన్ని, విశిష్టతను తెలుపుతూ రాసిన వ్యాసమే ఈ పాఠం." ఈ వ్యాసం ఆదిరాజు వీరభద్రరావు రాసిన 'మన తెలంగాణము' అనే వ్యాససంపుటిలోనిది.
పాఠం ఉద్దేశాన్ని పుస్తకం ఇలా చెబుతుంది — "తెలంగాణలో చారిత్రక కట్టడాలకు కొదువ లేదు. వీటిలో గోలకొండ ఘనమైన చారిత్రక ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నది. ఈ పట్టణం యొక్క ప్రాశస్త్యం, నాటి కోటల నిర్మాణం, మంచినీటి వసతుల కల్పన, అద్భుత సాంకేతిక నిర్మాణాలు, పట్టణంలో జరిగిన ప్రపంచస్థాయి వర్తక వ్యాపారాలు, ఆహారపుటలవాట్లు, కోటలో జరిగిన కార్యకలాపాలు, స్థాపించిన పరిశ్రమలు, గోలకొండ పట్టణ ప్రాముఖ్యతతోపాటు 1940లనాటి తెలంగాణ వచన రచనా శైలిని తెలుపడమే ఈ పాఠం ఉద్దేశం."
2. రచయిత పరిచయం — ఆదిరాజు వీరభద్రరావు (16-11-1890 – 28-09-1973)
- జననం, జీవితం. చరిత్ర, సాహిత్య పరిశోధకుడిగా ప్రఖ్యాతిగాంచిన ఆదిరాజు వీరభద్రరావు ఖమ్మం జిల్లా మధిర తాలూకాలో జన్మించి హైదరాబాదులో స్థిరపడ్డాడు.
- రచనలు. చరిత్ర రచనాకళలో ప్రామాణికస్థాయిని అందుకున్న ఈయన ప్రాచీనాంధ్ర నగరములు, లలిత కథావళి, రత్నప్రభ, జీవిత చరితావళి, జీవిత చరిత్రలు, నవ్వుల పువ్వులు, మిఠాయిచెట్టు, షితాబ్‌ఖాన్ అనే రచనలు చేశాడు. సంగ్రహాంధ్ర విజ్ఞానకోశంలో యాభై వ్యాసాలు రాశాడు. గ్రీకు పురాణకథలు, ఇంకా మరెన్నో వ్యాసాలు అముద్రితంగా ఉన్నాయి.
- వృత్తి, గుర్తింపు. హైదరాబాద్ రేడియోలో తొలి ప్రసంగం చేసినవాడిగా చరిత్రకెక్కాడు. చాదర్‌ఘాట్ హైస్కూల్ హైదరాబాద్‌లో ప్రధాన తెలుగుపండితుడిగా పనిచేశాడు. 'లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి'కి కార్యదర్శిగా వ్యవహరించాడు. తన పాండిత్యం, పరిశోధనలతో 'తెలంగాణ భీష్ముడు' గా పేరు తెచ్చుకున్నాడు.
3. పాఠ్యభాగ నేపథ్యం
ప్రవేశిక ఏం చెబుతుంది. "ఏ జాతికైనా, ఏ ప్రాంతానికైనా తమ చరిత్రను మరచిపోవడమంత దురదృష్టం మరొకటి ఉండదు. తెలంగాణలోనే ఎంతో విశిష్టతను సంతరించుకున్న గోలకొండ పట్టణ వైభవాన్ని, నాటి అద్భుత నిర్మాణాలను వర్ణించడానికి మాటలు చాలవు. చిరస్థురణీయమైన ఈ కట్టడంలోని సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని ఎందరో చరిత్రకారులు అభివర్ణించే ప్రయత్నం చేశారు. గోలకొండ వైభవాన్ని కళ్ళతో చూడవలసిందేకాని మాటల్లో చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ఆదిరాజు వీరభద్ర రావు ఆ ప్రయత్నం చేశాడు" అని పుస్తకం ఈ వ్యాసాన్ని పరిచయం చేస్తుంది.
ఈ వ్యాసం ఎందుకు నేటికీ ప్రాసంగికం. గోలకొండ కోట నేటికీ హైదరాబాద్‌లో అత్యంత సందర్శించే చారిత్రక కట్టడాల్లో ఒకటి. ఈ వ్యాసంలో చెప్పిన నీటి పారుదల సాంకేతికత, పట్టణ ప్రణాళిక, భద్రతా ఏర్పాట్లు నేటి ఇంజనీరింగ్ విద్యార్థులకు కూడా స్ఫూర్తినిచ్చేవే. చివరగా, 250 ఏళ్ళ వైభవం ఒక్క మోసపూరిత దాడితో అంతరించిపోవడం చరిత్ర నుండి నేర్చుకోవలసిన హెచ్చరికగా నిలుస్తుంది — వ్యాసం చివర ఇచ్చిన సూక్తి చెప్పినట్లు, "చరిత్ర స్వదేశాభిమానాన్ని నేర్పే చక్కనైన సాధనం."
4. కోట నిర్మాణం, పట్టణ ప్రణాళిక
గోలకొండ దుర్గం ఒక్క కోట కాదు — మూడు కోటలు ఒకదానిని మరొకటి చుట్టుకొని నిర్మించబడ్డాయి. మొదటి, రెండవ కోటల ప్రాకారాల మధ్యనే గోలకొండ పట్టణపు ముఖ్యభాగం వెలసియుండేది. దుర్గానికి సుమారు ఏడు మైళ్ళ చుట్టుకొలత, 87 బురుజులు, 8 దర్వాజాలు ఉండేవి. పట్టణం సుమారు నాలుగు మైళ్ళ వైశాల్యంలో విస్తరించి ఉండేది.
పట్టణ నిర్మాణ ప్రణాళికకు కర్త అజంఖాన్ అనే ఇంజనీరు అని తెలుస్తుంది — ఈతడే పట్టణపు రూపురేఖలను తీర్చిదిద్దాడు, దాన్ని మొహల్లాలు అనే విభాగాలుగా విభజించాడు (ఐనన, హష్కీకమాన్, దికాబ్‌బాగ్, కటోరాహవుజ్, మీరుజుమ్లా మొహల్లా, మాదన్న మొహల్లా వంటి కొన్ని పేర్లు మాత్రమే తెలిసినవి — మీరుజుమ్లా, మాదన్న నివసించే ప్రాంతాలకు వారి పేర్లే పెట్టబడ్డాయి). పట్టణంలో ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుఱ్ఱాలు పెద్దసంఖ్యలో సంచరించేవి; రాజభవనాలు పడమటి దిశలో, ప్రజా సమాదాయాలు తూర్పు-దక్షిణ-ఉత్తర దిశల్లో ఉండేవి, ఉత్తర ప్రాంతంలో అత్యధిక జనసాంద్రత ఉండేది.
గోలకొండకు పెంపు, సొంపులు కలిగించడంలో మొదటివాడైన కులీ కుతుబ్‌షా మొదలు, నాలుగో ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా (1550-1580), ఐదవ మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా, ఏడవ అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా వరకూ నలుగురు రాజులు ప్రత్యేక శ్రద్ధ వహించారు. ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా సర్దార్లను, భాగ్యవంతులను కోటలోపల మేడలు కట్టవలసిందిగా ఆజ్ఞాపించడంతో, పట్టణం అలంకార భూయిష్టంగా మారడానికి అందరూ ఉత్సాహంతో పాటుపడ్డారు — కచేరీ భవనాలు, ఉద్యోగస్థుల భవనాలు, దేవాలయాలు, మసీదులు, ధర్మశాలలు, భిక్షాగృహాలు, రమ్యోద్యానాలు, పాఠశాలలు, స్నానమందిరాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా పన్నెండుగురు ఇమాములకు అంకితం చేస్తూ పన్నెండు భిక్షాగృహాలను కట్టించాడు.
5. భవనాలు, ఉద్యానవనాలు
నగీనాబాగ్ ఒక అందాల కుప్పలా రమ్యోద్యానమణిగా నిలిచేది. షాహిమహలులు అనే రాజహర్మ్యాలు నాటి ఇంజనీర్ల ప్రతిభకు ప్రకాశవంతమైన ఉదాహరణలు. 'దిల్‌కుషా' భవనం మనోహరమైన మందిరరాజం — ఇందులోనే పారశీక దేశపు రాయబారికి, అతని అనుచరవర్గానికి బస ఏర్పాటు చేయబడేది. యుద్ధభటులకు ప్రత్యేకంగా రెండు బారకాసులు ఉండేవి — ఒకటి రెండు ప్రాకారాల మధ్య, మరొకటి పర్వత శిఖరంపై.
గోలకొండ పట్టణంలో ఉద్యానవన నిర్మాణం విలక్షణమైనది, ఆకర్షణీయమైనది — భవనాల పైభాగాన మిద్దెలమీది తోటలు (Roof gardens) ఎంతో నైపుణ్యంతో రూపొందించబడ్డాయి. ఈ ఉద్యానవనాలకు నీటిని సరఫరా చేసే విధానంలో నీటి కాలువలు, జలాశయాలు, కేళికాసారాలు, జలపాతాలు అచ్చెరువు గొలిపేవి. అంతరాళ నందనవనం బాబిలోనియాలో మాదిరిగా అత్యంత ప్రాచీనమైనది — భారతదేశంలో ఏకైక దృశ్యంగా గోలకొండ పట్టణంలోనే ఉండేది.
మజ్నూ బురుజుకు వాయవ్య దిశలో ఎనభై అడుగుల మొదలు చుట్టుకొలత గల ఒక భారీ బాల్‌బీవా (Balaboa) వృక్షం ఉండేది — దాని తొఱ్ఱలో నలుగురు కూర్చునేంత విశాలమైన ఒక గుండ్రని బల్ల, నాలుగు కుర్చీలు ఉండేవి. ఈ చెట్టును సుల్తాన్ అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా ఆఫ్రికా నుండి తెప్పించాడట. కటోరా హవుజు అనే జలాశయం వేసవి కాలంలో గొప్పవారికి విహారభూమిగా ఉండేది.
నిర్మాణ వైభవం నుండి ఔరంగజేబు దాడి వరకూ — గోలకొండ పట్టణపు నాలుగు ముఖ్య ఘట్టాలు
6. జనాభా, నీటి వసతి, భద్రతా ఏర్పాట్లు
హైదరాబాద్ నగరం నిర్మాణమై క్రమాభివృద్ధి చెందడంతో, గోలకొండ ప్రాధాన్యం తగ్గింది — వర్తకులు, సర్దార్లు, సామాన్య జనం గోలకొండను వదిలి హైదరాబాద్‌లో నివసింపసాగారు. అంతకుముందు, ఒక చరిత్రకారుడు ఊహించిన లెక్క ప్రకారం గోలకొండ పట్టణంలో నలభైవేల ఇళ్ళు, రెండు లక్షల ప్రజలు నివసించేవారు. మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా ప్రజల సౌకర్యార్థం 78 లక్షల హోనులు (బంగారు నాణేలు) వెచ్చించి మంచినీటి ఏర్పాట్లు చేయించాడు. దుర్గం కొంతదూరంలో ఎత్తైన ప్రదేశంలో నిర్మించిన దుర్గతటాకం నుండి, భూమిలోనుండి మట్టిగొట్టముల ద్వారా నీటిని ప్రవహింపజేసి కటోరా హవుజును నింపేవారు — అక్కడి నుండి నీరు మట్టిగొట్టముల ద్వారా పట్టణంలోని పలు ప్రాంతాలకు సరఫరా అయ్యేది.
రాజుగారి హర్మ్యాన్ని చేరాలంటే పన్నెండు ద్వారాలు దాటవలసి ఉండేది. గోలకొండలోకి రాకపోకల విషయంలో చాలా జాగ్రత్త వహించేవారు — కొత్తవాడు వస్తే దారోగా అనుమతి పత్రం లేదా రాజోద్యోగుల్లో ఎవరైనా పరిచయం ఉండాలి; ఉప్పు, పొగాకు వంటివి తెచ్చినా కచ్చితంగా తనిఖీ చేసేవారు, ఎందుకంటే ఇవి రాజుగారికి ఎక్కువగా రెవిన్యూ వసూళ్ళు తెచ్చిపెట్టే వస్తువులు.
7. వర్తక వాణిజ్యం
గోలకొండలో పెద్ద అధికారులు, మంత్రులు కూడా స్వయంగా వర్తకం చేసేవారు — మీరుజుమ్లా అనే మంత్రి కొన్ని వజ్రపు గనులకు సొంతదారుడై వజ్రాల వ్యాపారం ద్వారా విశేష ధనం గడించేవాడు. విదేశాలతో వాణిజ్యం చేసే వర్తకపుంగవులు కుబేరసములుగా ఉండేవారు — గోలకొండలో దొరకని వస్తువే ఉండేది కాదు. "వజ్రాలకు గోలకొండ పుట్టినిల్లే గదా!" అని రచయిత గర్వంగా అంటాడు.
పట్టణంలోకి సరుకంతా వచ్చేది బంజారా దర్వాజా ద్వారానే — బంజారాలైన లంబాడీలు ధాన్యం, ఉప్పు మొదలైనవి తెచ్చే ప్రవేశద్వారం కావడంతో దానికి ఆ పేరు వచ్చింది. బియ్యం, జొన్నలు, గోధుమలు, చందనం, సీసం, తగరం, కస్తూరి, చైనా పట్టుగుడ్డలు, కర్పూరం, గాజుసామాన్లు, సుగంధద్రవ్యాలు దిగుమతి అయ్యేవి. వ్యాసం 300 ఏళ్ళ కిందటి ధరల జాబితాను కూడా ఇస్తుంది — పుట్టి గోధుమలు 4 హోనులు, పుట్టి బియ్యం ఒకటిన్నర హోనులు, శేరు కస్తూరి 12 హోనులు, ఎద్దు ఒక్కటికి 2 హోనులు వంటివి. హోను ఒక బంగారు నాణెం (దీన్నే పెగోడా అనేవారు), ఒక్కో హోను 4 రూపాయల విలువ కలిగి ఉండేది; పణము హోనులో పదహారో భాగం.
8. విద్యాపోషణ, ప్రజాజీవనం
ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా విద్యాప్రియుడు — ఆయన ఆస్థానంలో హిందువుల్లో, ముస్లింలలో కవులు, పండితులు ఉండేవారు; విద్యాగోష్ఠి నిత్యం సాగేది. తాను చాలాకాలం విజయనగరంలో పెరిగినవాడు కావడంతో ఆంధ్రభాషా మాధుర్యాన్ని బాగా ఎరిగినవాడు. అద్దంకి గంగాధరకవి 'తపతీ సంవరణోపాఖ్యాన' కావ్యాన్ని ఇబ్రాహీం పాదుషాకు అంకితమిచ్చాడు; ఆసూరి మరింగంటి సింగరాచార్య మహాకవిని ఒక అగ్రహారాన్ని ఇచ్చి సత్కరించాడు; సేనాని అమీర్‌ఖాన్ పొన్నగంటి తెలగనార్యుడు రాసిన 'యయాతిచరిత్ర'కు కృతిభర్త అయ్యాడు. ఏడవ పాదుషా అబ్దుల్లా బ్రాహ్మణభక్తి కలవాడు — బ్రాహ్మణుల సలహా ప్రకారం రాజ్యం నడుపుతూ, విజ్ఞానశాస్త్రాలు, లలితకళలు, వాఙ్మయం వృద్ధి చేయడానికి కృషి చేశాడు, దేశదేశాల విద్వాంసులు ఆయన ఆస్థానానికి వచ్చేవారు.
లోపలి కోటలో ఉత్తర భాగాన ఒక జింకల వనం ఉండేది — ఆ జింకలను ఎవరూ కొట్టగూడదని, బాధించగూడదని రాజాజ్ఞ ఉండేది. పట్టణంలో ద్రాక్షతోటలు పుష్కలంగా ఉండేవి — జనవరి నుండి ఏప్రిల్ నెలల్లో పండే ద్రాక్షతో ద్రాక్షాసవం తయారుచేసి సేవించేవారు, ఇది సామాన్య జనానికి కూడా ప్రీతికరమైన పానీయంగా ఉండేది.
1589లో గోలకొండలో మహామారి పీడ (ప్లేగు వ్యాధి) సంభవించి లెక్కలేనంతమంది మరణించారు. చివరకు కొందరు సాధువులు పీర్ల పంజాలు, తాబూతులు పట్టుకొని భజనలతో ఊరేగగా ఆ పీడ తగ్గింది. దీనికి కృతజ్ఞతాసూచకంగా మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా పాదుషావారు 1591లో హైదరాబాదులో తాబూతు ఆకారంలో చారుమినారు నిర్మాణం చేయించారు — నేటి హైదరాబాద్ చిహ్నమైన చారుమినార్ పుట్టుకకు గల చారిత్రక కారణం ఇదే.
ఉమ్రావులు (ప్రభువులు) బజారుల్లో బయలుదేరినప్పుడు వారి ఊరేగింపు అత్యంత ఆడంబరంగా ఉండేది — ఏనుగులు, జెండాలు పట్టుకున్న భటులు, ఆయుధాలు ధరించిన అశ్వారూఢులు, పల్లకీలు, సురటీలు (విసనకర్రలు) విసిరేవారు — ఇదంతా ఒక రాజసోపేత దృశ్యం. నేరస్థులను శిక్షించే విధానం మాత్రం కరినంగా ఉండేది — జైలులో పెట్టు పద్ధతే లేకుండా, వెంటనే విచారణ చేసి దోషులైతే శిక్షించడం, నిర్దోషులైతే వదిలిపెట్టడం జరిగేది.
9. ముగింపు — వైభవం నుండి పతనం వరకూ
గోలకొండ పట్టణంలోని పురుషులు, స్త్రీలు సరిసమానమైన తేజోవంతమైన రూపురేఖలు కలిగి ఉండేవారు. ఉమ్రావులు, సేనానులు గంభీర సుందరాకారంతో ఆకర్షణీయంగా ఉండేవారు. రాజు మొదలుకొని బీదవరకు ఆటపాటలతో వినోదిస్తూ జీవించేవారు. అయితే రెండు వందల ఏబది సంవత్సరాలు సకల సంపద్వైభవాలతో విరాజిల్లి, ప్రపంచాన్ని మిరుమిట్లు గొలిపిన గోలకొండ పట్టణాన్ని 1687వ సంవత్సరంలో ఔరంగజేబు చక్రవర్తి మోసంగా జయించి, సర్వనాశనం చేశాడు. అంతటితో గోలకొండ పట్టణపు అందచందాలు, వైభవాలు శాశ్వతంగా అంతమయ్యాయి. గోలకొండనుండి హైదరాబాదు రాజధానిగా ఎప్పుడు మారిందో సరిగా తెలియకపోయినా, పదహారవ శతాబ్దపు చివరిలో జరిగివుంటుందని చరిత్రకారులు ఊహిస్తున్నారు.
మీకు తెలుసా? — బాలహిస్సారు ప్రతిధ్వని రహస్యం. గోల్కొండ కోట బండరాళ్ళతో కట్టబడింది. కోట శిఖరాగ్రాన 'బాలహిస్సారు' అనే ప్రాసాదం ఉంది — దాని ద్వారా మార్గానికి, కోట ప్రాకారానికి అమర్చిన ద్వారానికడ ఒక రాతి గుండు ఉంది. ఆ రాతిపై నిలిచి చప్పట్లు కొడితే ఆ శబ్దం బాలహిస్సారులోనికి స్పష్టంగా వినిపించేది — శత్రువుల రాకను ముందుగానే హెచ్చరించడానికి నిర్మాణంలోనే ఇలాంటి ప్రతిధ్వని ఏర్పాటును కల్పించారు. ఇవన్నీ మానవుని ప్రజ్ఞ వలన నెలకొన్న అద్భుతాలు (మూలం: కె.వి.భూపాల్‌రావు రాసిన 'మహామంత్రి మాదన్న కథ').
10. భాషా సౌందర్యం — బహువ్రీహి సమాసం
బహువ్రీహి సమాసం (కొత్త సమాసం). వ్యాకరణాంశాల్లో పుస్తకం ఈ కొత్త సమాసాన్ని ఉదాహరణలతో వివరిస్తుంది — ఆజానుబాహుడు (జానువుల వరకు బాహువులు కలవాడు), ముక్కంటి (మూడు కన్నులు కలవాడు), గరుడవాహనుడు (గరుడుడు వాహనంగా కలవాడు), చతుర్ముఖుడు (నాలుగు ముఖాలు కలవాడు), పద్మాక్షి (పద్మం వంటి కన్నులు కలది). ఈ పదాల్లో మొదటి పదానికిగాని, రెండవ పదానికిగాని ప్రాధాన్యం లేదు — రెండు పదాలూ కలిసి మూడో పదం (వ్యక్తి) యొక్క అర్థాన్ని స్ఫురింపజేస్తాయి. ఇలా అన్యపదార్థ ప్రాధాన్యం ఉన్న సమాసాన్ని బహువ్రీహి సమాసం అంటారు.
ఉదాహరణకు 'చక్రపాణి' అనే పదంలో చక్రం అనే పదానికిగానీ, పాణి (చేయి) అనే పదానికిగానీ ప్రాధాన్యం లేదు — చక్రం పాణియందు కలిగినవాడైన విష్ణువుకు ప్రాధాన్యం ఉంది, కాబట్టి ఇది బహువ్రీహి సమాసం.
ఈ వ్యాసంలోనే "గోలకొండ పట్టణము", "సుందరాకారములు" వంటి సమాస పదాలు అనేకం కనిపిస్తాయి — చారిత్రక వ్యాసం శైలిలో సమాస పదాల వాడకం ఎక్కువగా ఉండటం విశేషం, క్లుప్తంగా ఎక్కువ సమాచారాన్ని అందించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.
11. గద్యభాగ ఆధారిత అభ్యాసం
భాగం 1
"గోలకొండ పట్టణ నిర్మాణ పథకమునకు కర్త అజంఖాన్ అను ఇంజనీరు అని తెలియుచున్నది. ఈతడే పట్టణము యొక్క రూపురేఖలను దిద్దినవాడు. పట్టణమును పెక్కు భాగములుగా విభజించిరి. ఆ భాగములను మొహల్లాలు అనుచుండిరి."
పదవిజ్ఞానం — రూపురేఖలు: ఆకృతి, స్వరూపం; మొహల్లా: పట్టణంలో ఒక నివాస విభాగం.
- గోలకొండ పట్టణ నిర్మాణ పథకానికి కర్త ఎవరు?
- పట్టణాన్ని ఏ పేరుతో విభజించారు?
- మొహల్లాలకు పేర్లు ఎలా వచ్చాయని రచయిత చెబుతాడు?
భాగం 2
"పట్టణములోనికి సరుకంతయు బంజారాదర్వాజా ద్వారానే వచ్చుచుండును. బంజారాలనబడు లంబాడీలు ధాన్యము, ఉప్పు మొదలగునవి తెచ్చుచుండుటచే ప్రవేశద్వారమునకు బంజారా దర్వాజా అను పేరువచ్చినది."
పదవిజ్ఞానం — బంజారా దర్వాజా: లంబాడీ వర్తకుల పేరు మీద పెట్టిన ప్రవేశద్వారం పేరు.
- పట్టణంలోకి సరుకు ఎక్కడి నుండి వచ్చేది?
- బంజారా దర్వాజాకు ఆ పేరు ఎలా వచ్చింది?
- ఈ ద్వారం ద్వారా ఏయే వస్తువులు దిగుమతి అయ్యేవి?
భాగం 3
"రెండు వందల ఏబది సంవత్సరములు సకలసంపద్వైభవములతో విరాజిల్లి, ప్రపంచమును మిరుమిట్లు గొలిపిన గోలకొండ పట్టణమును 1687వ సంవత్సరమున ఔరంగజేబు చక్రవర్తి మోసముగా జయించి, సర్వనాశనము గావించెను."
పదవిజ్ఞానం — మిరుమిట్లు గొలుపు: కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపేలా చేయడం, అబ్బురపరచడం; సర్వనాశనము: పూర్తి వినాశనం.
- గోలకొండ ఎన్ని సంవత్సరాలు వైభవంతో విరాజిల్లింది?
- గోలకొండను ఎవరు, ఏ సంవత్సరంలో జయించారు?
- 'మోసముగా జయించి' అనే పదప్రయోగం ద్వారా రచయిత ఏమి సూచిస్తున్నాడు?
12. సారాంశం
'గోలకొండ పట్టణము' ఆదిరాజు వీరభద్రరావు రాసిన చారిత్రక వ్యాసం — కుతుబ్‌షాహీల కాలంనాటి గోలకొండ పట్టణపు నిర్మాణ వైభవాన్ని వివరిస్తుంది. మూడు కోటలు, 87 బురుజులు కలిగిన దుర్గం, అజంఖాన్ రూపొందించిన మొహల్లాల పట్టణ ప్రణాళిక, రమ్యోద్యానాలు-నీటి పారుదల సాంకేతికత, బంజారా దర్వాజా ద్వారా సాగిన ప్రపంచస్థాయి వజ్రాల-సుగంధద్రవ్యాల వర్తకం, ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా వంటి రాజుల విద్యాపోషణ, 1591లో చారుమినార్ నిర్మాణానికి దారితీసిన ప్లేగు వ్యాధి కథ — వీటన్నింటినీ వ్యాసం విపులంగా చిత్రిస్తుంది. చివరగా, 250 ఏళ్ళ వైభవం 1687లో ఔరంగజేబు మోసపూరిత దాడితో అంతమైన విషాద ముగింపుతో వ్యాసం ముగుస్తుంది — చరిత్రను మరచిపోకూడదనే గుణపాఠాన్ని మిగిల్చి.
పరిశిష్టం — పదకోశం
| పదం | అర్థం |
|---|---|
| మొహల్లా | పట్టణంలో ఒక నివాస విభాగం |
| బురుజు | కోట గోడపై నిర్మించే రక్షణ గోపురం |
| దర్వాజా | ప్రధాన ద్వారం |
| బంజారా దర్వాజా | లంబాడీ వర్తకుల పేరు మీద పెట్టిన ప్రవేశద్వారం |
| హోను | పాత కాలపు బంగారు నాణెం (పెగోడా) |
| ఉమ్రావు | ప్రభువు, నవాబు కుటుంబానికి చెందిన ప్రముఖుడు |
| మిరుమిట్లు గొలుపు | కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపేలా అబ్బురపరచడం |
| బహువ్రీహి సమాసం | రెండు పదాలూ కలిసి మూడో పదం అర్థాన్ని స్ఫురింపజేసే సమాసం |
