Chapter 2 of 17

12%

Telangana (TSBIE)Class 10 Telugu★ 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లో 11 పాఠాలలో రెండవది (జూలై నెల, పేజీలు 13-25). ఇది 'భాషావ్యాసం' విభాగానికి చెందినది, ★ గుర్తుతో సూచించబడింది (కాంపోజిట్ కోర్సు విద్యార్థులకు తప్పనిసరి కాదు). ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — అది ఇంకా సేకరించలేదు. మూలం: SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 eTextbook (scert.telangana.gov.in) పేజీలు 13-25 నుండి నేరుగా చదవబడింది.

ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని రెండవ పాఠం — బహుభాషా పండితుడు దా॥ సామల సదాశివ తన 'యాది' వ్యాససంపుటి నుండి రాసిన భాషావ్యాసం. ప్రతి ప్రాంతపు, ప్రతి భాషకు దాని సొంత పలుకుబడి, నుడికారం ఎంత మధురంగా ఉంటుందో వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా చెప్పే వ్యాసం — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

⏱ 9 min readMedium difficulty✓ Free · TSBIE syllabus

Worksheet

Podcast

Listen as a conversation

A teacher & a student talk through the chapter — in your language.

Mind Map

The chapter at a glance

Every concept and exam-favourite branch — revisable in 5 minutes.

…

Study Guide

Night-before notes

Key points, glossary and the questions most likely to show up.

…

VocabularyBuild your vocabularyLexiGenome mines the key words and schedules them with spaced repetition.Mine words →

By the end of this chapter you'll be able to…

1'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు' పాఠం సామల సదాశివ 'యాది' వ్యాససంపుటిలోని భాషావ్యాసమని చెప్పగలగడం
2సామల సదాశివ జీవిత విశేషాలు, ఆయన బహుభాషా పాండిత్యం వివరించగలగడం
3కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి ముచ్చట ద్వారా పండితులు కూడా సొంత మాండలికాన్ని ఎందుకు ప్రేమిస్తారో వివరించగలగడం
4'టక్సాలీ భాష' అనే పోలికను సొంత మాటల్లో వివరించగలగడం
5'ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష' అనే భాగంలోని కేంద్ర భావాన్ని చెప్పగలగడం
6మీర్ తఖీమీర్ కథ ద్వారా ప్రజా పలుకుబడి, కవిత్వం మధ్య సంబంధాన్ని వివరించగలగడం
7వ్యాస ప్రక్రియ లక్షణాలను (సూటిగా, స్పష్టంగా, నిర్దిష్టంగా, సులభంగా అర్థమయ్యే విధంగా) ఈ పాఠం ఆధారంగా గుర్తించగలగడం

💡

Why this chapter matters

ఈ పాఠం బహుభాషా పండితుడు సామల సదాశివ తన 'యాది' వ్యాససంపుటి నుండి రాసిన భాషావ్యాసం — ప్రతి ప్రాంతపు మాండలికం, పలుకుబడి ఎంత విలువైనదో వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా చూపిస్తుంది. కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి వంటి ఉద్దండ పండితుడు తన మిత్రునితో సొంత మాండలికంలో మాట్లాడటం మొదలుకొని, ఉర్దూ మహాకవి మీర్ తఖీమీర్ మసీదు మెట్లపై ఫకీర్ల మాటలు విని ప్రజా పలుకుబడిని నేర్చుకోవడం వరకు — నాలుగైదు ముచ్చట్ల ద్వారా 'బడిపలుకుల భాష' కన్నా 'పలుకుబడుల భాష'యే నిజమైనదని చాటుతుంది. ఈ అధ్యాయం SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం పేజీలు 13-25 నుండి నేరుగా చదివి రాయబడింది.

Before you start — revise these

A 5-minute refresher here will save you 30 minutes of confusion below.

🔗

వ్యాస ప్రక్రియ అంటే ఏమిటో ప్రాథమిక అవగాహన

🔗

మాండలికం, వ్యావహారిక భాష, గ్రాంథిక భాష అనే పదాల ప్రాథమిక అర్థం

🔗

తెలంగాణ మాండలిక పదాలు (ఇగపటు, వారీ వంటివి) గురించి సాధారణ పరిచయం

🔗

నుడికారం, పలుకుబడి, జాతీయం అనే భావనల ప్రాథమిక అవగాహన

ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ

"గో మేరే షేర్ హైఁ ఖవాస్ పసంద్ పర్ మేరీ గుఫ్తగూ అవామ్ సేహై"

(నా కవిత్వం పండితులకు ఇష్టమే అయినా, నా మాటతీరు మాత్రం సామాన్య ప్రజలదే) — మీర్ తఖీమీర్, ఉర్దూ మహాకవి

1. ఈ పాఠంలో ఏముంది

'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు' తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) పుస్తకంలోని రెండవ పాఠం (పేజీలు 13-25, జూలై నెలలో బోధించబడేది). ఇది వ్యాస ప్రక్రియకు చెందినది — దా॥ సామల సదాశివ తన స్వీయ అనుభవాలతో రాసిన 'యాది' అనే వ్యాససంపుటి నుండి తీసుకోబడింది. ఈ పాఠం పాఠ్యపుస్తకంలో ప్రత్యేక గుర్తు కలిగినది — కాంపోజిట్ కోర్సు చదివే విద్యార్థులకు ఇది తప్పనిసరి కాదు, కానీ తెలుగు మాధ్యమంలో చదివే విద్యార్థులందరికీ ఉపయోగకరమైన పాఠం.

ఈ పాఠం దేని గురించి. ఒక భాషలోని నుడికారపు సొంపు, పలుకుబడులు, జాతీయాలు ఆ భాషను ఎంత పరిపూర్ణంగా, సౌందర్యవంతంగా తీర్చిదిద్దుతాయో చెబుతూ, ఇతర భాషల్లో గొప్పతనాన్ని కూడా బేరీజువేస్తూ తెలుగు భాష గొప్పతనాన్ని, ప్రాంతీయ భాషలోని సొగసును తెలియజేయడమే ఈ పాఠం ప్రధానోద్దేశం. సామల సదాశివ తన సుదీర్ఘ జీవితంలో కలిసిన పండితులు, సామాన్యులు, వారి మాటతీరు గురించి అనేక 'ముచ్చట్లు' (అనుభవ కథనాలు) ఈ వ్యాసంలో పంచుకుంటాడు.

2. రచయిత పరిచయం — దా॥ సామల సదాశివ (11-05-1928 – 07-08-2012)

జననం, స్వస్థలం. సామల సదాశివ కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్ జిల్లాలో భాగమైన దహెగామ్ మండలం తెనుగుపల్లెలో జన్మించాడు.
బహుభాషా పాండిత్యం. సంస్కృతం, హిందీ, ఆంగ్లం, ఉర్దూ, ఫార్సీ, మరాఠీ భాషల్లో ఈయన పండితుడు. ఉర్దూ, ఫార్సీ, హిందీ, మరాఠీ కవుల రచయితల సాహిత్యాన్ని తెలుగులోకి అనువాదం చేశాడు.
ప్రధాన రచనలు. ఉర్దూ సాహిత్య చరిత్ర, అమ్జద్ రుబాయిలు, మలయమారుతాలు, యాది (ఈ పాఠం తీసుకోబడిన వ్యాససంపుటి), సంగీత శిఖరాలు మొదలైనవి ఈయన రచనలు.
పురస్కారాలు. 'అమ్జద్ రుబాయిలు' అనువాదానికి 1964లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంచే ఉత్తమ అనువాద రచనా పురస్కారం, 'స్వరలయలు' గ్రంథానికి 2011లో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. కాకతీయ, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయాలు గౌరవడాక్టరేట్‌తో సత్కరించాయి.
ప్రత్యేకత. సదాశివను హిందుస్తానీ-కర్ణాటక సంగీతానికి సాంస్కృతిక వారధిగా విద్వాంసులు గుర్తించారు. సహృదయ విమర్శకుడైన ఇతని రచనల్లో భాష సహజ సుందరంగా, సరళంగా ముచ్చట రూపంలో మనసుకు హత్తుకుపోయేటట్లు ఉంటుంది.

3. పాఠ్యభాగ నేపథ్యం

సంస్కృతాంధ్ర భాషల్లో, కావ్యవ్యాకరణ శాస్త్రాల్లో ఉద్దండ పండితుడు, 'ఆంధ్రబిల్హణ' బిరుదాంచితుడు అయిన కప్పగంతుల లక్ష్మణ శాస్త్రి తన స్నేహితుడితో "వారీ! రామచంద్రా! ఇగపటు" అని తెలంగాణ మాండలికంలో పలికాడు. ఒక గుడిపూజారి "మొదలు మీ కండ్లకు నీళ్ళు పెట్టుకోండి" అని ఆశ్చర్యపరిచాడు. భేషజం లేకుండా ప్రముఖ ఉర్దూ కవి మీర్ తఖీమీర్ "మసీదు మెట్లమీద కూర్చొని ఫకీర్లు, బిచ్చగాళ్ళు మాట్లాడుకునే మాటలు విని ప్రజల పలుకుబడిని నేర్చుకున్నాను" అన్నాడు. ఈ అనుభవాలన్నీ సామల సదాశివ 'యాది'లోనివి — గొప్ప పండితులు సైతం తమ ఆత్మీయుల మధ్య తమ సొంత మాండలికాన్ని, పలుకుబడిని ఎంత ప్రేమగా వాడతారో చూపించడమే ఈ పాఠం ఉద్దేశం.

ఈ కథ ఎందుకు నేటికీ ప్రాసంగికం. నగరీకరణ వల్ల పిల్లలు ఇంట్లో మాట్లాడే భాషకు, బళ్ళో చదివే భాషకు మధ్య అంతరం పెరుగుతున్న ఈ కాలంలో, ప్రతి ప్రాంతపు మాండలికం, పలుకుబడి కూడా అంతే విలువైనవని, అవి 'తప్పు తెలుగు' కావని ఈ వ్యాసం గుర్తుచేస్తుంది.

4. వారీ రామచంద్రా! ఇగపటు — గొప్ప పండితుని సొంత మాండలికం

రచయిత తన నాలుగేళ్ల మనుమరాలు లావణ్య "తాతా! ఇగపటు నీ పాను, జర్దా డబ్బీ" అని తనకు అలవాటైన వస్తువులను చేతికిచ్చినప్పుడు ఆనందిస్తాడు — ఎందుకంటే హైదరాబాద్‌లో పెరుగుతున్న తన ఇద్దరు మనవళ్ళు హిందీ మాట్లాడతారు, తెలుగు రాదు; తెలుగు మాటలు కూడా హిందీలోంచి అనువదించుకుని మాట్లాడతారు గాని తెలుగువాళ్ల పలుకుబడి, నుడికారము వాళ్లకు తెలియదు. కానీ లావణ్య వాడిన "ఇగపటు" అనే స్వచ్ఛమైన తెలంగాణ మాండలిక పదం ఈ ప్రాంతపు తీయని తెలుగు పట్టువదలలేదని రచయితకు అబ్బురం కలిగిస్తుంది.

ఈ సందర్భంలో రచయిత ఒక పాత ముచ్చటను గుర్తుచేసుకుంటాడు — ప్రాకృత, సంస్కృత, ఆంధ్రభాషల్లో పండితుడైన తిరుమల రామచంద్రగారు కొంతకాలం ఆంధ్రప్రభ వారపత్రికలో 'హైదరాబాద్ నోట్‌బుక్' అనే చివరిపేజీ కాలమ్‌ రాసేవారు — ఏ పత్రికకైనా చివరి పేజీయే అందమని పేరు. ఒకసారి రామచంద్రగారు తమ బాల్యమిత్రుడైన కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి గారిని స్మరించుకున్నారు. శాస్త్రిగారు తిరుపతికి వెళ్ళి అక్కడి నుంచి తెచ్చిన లడ్డును తమ మిత్రుడైన రామచంద్రగారికి ఇచ్చినప్పుడు, "వారీ రామచంద్రా! ఇగపటు తిరుపతి లడ్డు" అని వారి సొంత మాండలికంలోనే రాశారు రామచంద్రగారు.

లక్ష్మణశాస్త్రిగారు సంస్కృతాంధ్ర భాషల్లో, కావ్య వ్యాకరణ శాస్త్రాల్లో ఉద్దండ పండితులు — సంస్కృతంలో బిల్హణ మహాకవి రాసిన విక్రమాంకదేవ చరిత్రమనే ప్రౌఢకావ్యాన్ని తెలుగులో ఇంకా ప్రౌఢంగా అనువదించినవారు, బిల్హణుడి "కర్ణసుందరి" నాటకాన్ని కూడా అనువదించి ప్రచారం చేసుకున్నవారు. అంతటి గొప్ప పండితుడు తన సన్నిహిత మిత్రుడిని "వారీ రామచంద్రా! ఇగపటు..." అని సంబోధించడం రచయితకు వింతగా అనిపించినా, అదే వారికి ఇష్టమైన ప్రాంతీయ భాష.

వ్యాసంలోని నాలుగు ముఖ్య ముచ్చట్లు ఒకే సందేశం వైపు నడుస్తాయి — ప్రతి ప్రాంతపు భాషా సౌందర్యం దాని పలుకుబడుల్లోనే ఉంది

5. మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ జిల్లాల పండిత పరంపర

రెండో భాగంలో రచయిత తన సొంత జిల్లా మహబూబ్‌నగర్ మాండలిక సొగసును గుర్తుచేసుకుంటాడు. ప్రసిద్ధ రచయిత సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు కూడా మహబూబ్‌నగర్ జిల్లావారే — వారి రాతలోనూ, మాటలోనూ మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా ప్రాంతీయత కనిపించేది. రచయిత తన మరో గురుస్థానీయుడైన గడియారం రామకృష్ణ శర్మ గారిని కూడా స్మరించుకుంటాడు — పరిశోధకుడు, పత్రికా నిర్వాహకుడు, హైదరాబాద్‌లో ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు స్థాపనకు కారకులైనవారిలో ఒకరు.

నల్గొండ జిల్లా కూడా తెలుగుకు సొంపైనదే అంటూ, అంబటిపూడి వేంకటరత్నం గారి గురించి చెబుతాడు — నల్గొండలోని ఒక ఆశ్రమంలో ఉంటూ 'వత్సలుడు' మొదలైన రమ్యమైన కావ్యాలు రాసిన కవి. వీరి గ్రంథాలు చదివినా, రచయిత వారి వ్యక్తిగత పరిచయం పొందలేదు — తనను తాను 'ఏకలవ్య శిష్యుడు'గా అభివర్ణించుకుంటాడు, ద్రోణాచార్యుని ప్రతిమ నుండి విద్య నేర్చుకున్న ఏకలవ్యుని కథను గుర్తుచేస్తూ.

టక్సాలీ భాష అనే పోలిక. వరంగల్లు తెలుగును 'టక్సాలీ తెలుగు' అనవచ్చని, ఢిల్లీ ఉర్దూను 'టక్సాలీ ఉర్దూ' అన్నట్లే అని రచయిత చమత్కరిస్తాడు. టక్సాలు అంటే టంకసాల (నాణేలు తయారుచేసే చోటు) — టంకసాలలో తయారయ్యే నాణేలకే నిజమైన విలువ ఉంటుంది; ఇతరులెవరైనా తయారుచేస్తే అవి నకిలీ నాణేలు, ప్రభుత్వం వాటిని జప్తు చేస్తుంది. అదేవిధంగా, అసలైన ప్రాంతీయ మాండలికమే 'నిజమైన నాణెం' అని, కృత్రిమంగా కలిపిన భాష నకిలీదని ఈ పోలిక ద్వారా చెబుతాడు.

6. ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష

మూడో భాగానికి రచయిత ప్రత్యేక ఉపశీర్షిక పెడతాడు — "ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష". తన ఊళ్ళో పూజలు చేయించే మరాఠీ పురోహితుడు "మొదలు మీ కండ్లకు నీళ్ళు పెట్టుకోండి" అంటాడు — ఇది సందర్భాన్ని బట్టి అర్థం మారే విచిత్రమైన పలుకుబడి. రచయిత అతనికి సరైన మాండలిక రూపం చెప్పినా అతను వినక, మధ్యలో అనవసరమైన 'కు' చేర్చి పలుకుతూనే ఉంటాడు — దీనిని రచయిత మళ్ళీ "టంకసాల బయట తయారైన నకిలీ నాణెం"తో పోలుస్తాడు.

వరంగల్లులో కూరగాయలు అమ్మే స్త్రీల మాటల్లోనే ఎక్కడో ఒక అచ్చమైన తెలుగు నుడి వినిపిస్తుందని, ఏ ప్రాంతంలోనైనా అసలైన భాష ఆడవాళ్ళ నోటనే వినగలమని రచయిత అంటాడు. ఉర్దూ మాట్లాడే ముస్లిం స్త్రీలు, ముఖ్యంగా ఇల్లు దాటి బయటికి వెళ్ళనివారు — రాజమహళ్ళలో ఉండే బేగముల భాష స్వచ్ఛమైనదని అప్పటి విద్వాంసుల అభిప్రాయం. అందుకే పెళ్ళయిన కాని ఉర్దూనూ 'బేగమాతీ జుబాన్', 'మహెల్లాతీ జుబాన్' అనేవారు.

7. కాళోజీ వర్ధంతి సభలో ఒక అనుభవం

రచయిత ఒకసారి కాళోజీ వర్ధంతి సభలో పాల్గొన్న అనుభవాన్ని పంచుకుంటాడు. సాధారణంగా అలాంటి సభలకు తనకు ఆహ్వానం రాదు, కానీ ఆ ఏడాది వెళ్ళాడు. అక్కడ చిన్నపాటి కవి సమ్మేళనం, చిన్నపాటి ఉర్దూ ముషాయిరా జరిగాయి; తర్వాత ముగ్గురు గాయకులు మీరా సంగీత శైలిలో సూఫీ గజళ్ళు వినిపించారు. ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించింది ఒక రిటైర్డ్ డిప్యూటీ కలెక్టర్ — రెవెన్యూ అధికారికి సాహిత్య సభలో అధ్యక్షత వహించే అర్హత ఏముంటుందని రచయిత మొదట అనుకున్నా, ఆయన ఉత్తమ కవితలు, కథలు రాసిన రెవెన్యూ, పోలీసు అధికారుల గురించి ఇంతకుముందే తన 'యాది' కాలమ్‌లో రాశాడని గుర్తుచేసుకుంటాడు.

ఆ అధ్యక్షుడు స్వయంగా మాట్లాడినప్పుడు, సంస్కృత పదాలను ఆశ్రయించకుండా, ఇంగ్లీషు-ఉర్దూ పదాల జోలికి వెళ్ళకుండా స్వచ్ఛమైన వరంగల్లు ప్రాంతీయ తెలుగులో తన మనసులోని భావాలను వ్యక్తపరిచాడు. దానితో రచయిత "అధ్యక్షులవారి కల్తీలేని తెలుగు విన్న తర్వాత తెలుగులో మాట్లాడే సాహసం చేయలేను, ఉర్దూలో మాట్లాడతాను" అని వినయంగా అంటాడు.

8. మీర్ తఖీమీర్ — మసీదు మెట్లపై నేర్చుకున్న భాష

వ్యాసం చివరిభాగంలో రచయిత ఉర్దూ సాహిత్యంలో పండితుల ఫారసీ సమాసాలకన్నా ప్రజల పలుకుబడికే ప్రాధాన్యమని చెబుతాడు. ఉర్దూ కవుల్లో అగ్రగణ్యుడైన మీర్ తఖీమీర్ కవిత గంభీర భావ భరితమైనా, భాష ప్రజల పలుకుబడిలోంచి వచ్చిన సహజ సుందరమైనది. ఎవరో అతన్ని అడిగారట — "ఉస్తాద్! ఫారసీ, అరబీ, ఉర్దూ భాషల్లో సాటిలేని పండితులు గదా మీరు. ఢిల్లీ ప్రజల పలుకుబడిని ఎట్లా పట్టుకున్నారు?" అని. దానికి మీర్ తఖీమీర్ ఇలా బదులిచ్చాడు —

"శుక్రవారం శుక్రవారం ఢిల్లీ జామె మసీదు మెట్ల మీద కూర్చుంటాను. ఆ మెట్ల మీదనే అటూయిటూ వరుసగా ఫకీర్లు, బిచ్చగాళ్ళు, బిచ్చగత్తెలు కూర్చుండి ఏవేవో మాట్లాడుకుంటారు. అవన్నీ శ్రద్ధగా వింటాను. నమాజు చదవడానికి ఎందరో వస్తుంటారు, పోతుంటారు, మాట్లాడుకుంటారు. అవి వింటాను. అలా ప్రజల పలుకుబడిని, జాతీయాలను నేర్చుకున్నాను. నాది ప్రజా కవిత కదా" అన్నాడట మహాకవి మీర్ తఖీమీర్. ఒక షేర్ గూడా రాశాడు —

"గో మేరే షేర్ హైఁ ఖవాస్ పసంద్ పర్ మేరీ గుఫ్తగూ అవామ్ సేహై"

భావం: "నా కవిత్వం పండితులకు, రసజ్ఞులకు ఇష్టమైనదే అయినా, నా మాటతీరు మాత్రం సామాన్య ప్రజలదే." ఈ ఒక్క పంక్తిలోనే ఈ వ్యాసం మొత్తం సందేశం ఇమిడి ఉంది — ఎంత గొప్ప పండితుడైనా, తన హృదయానికి దగ్గరైన మాటతీరు మాత్రం తన సొంత ప్రజల పలుకుబడే.

9. భాషా సౌందర్యం — శైలి విశేషాలు

ముచ్చటల శైలి (వ్యాస నిర్మాణం). ఈ వ్యాసం ఒకే వరుస వాదనగా కాక, నాలుగైదు స్వతంత్ర 'ముచ్చట్ల' (వ్యక్తిగత అనుభవ కథనాల) సమాహారంగా నిర్మించబడింది — ఇది వ్యాస ప్రక్రియలోని ఒక సాధారణ శైలి, ప్రతి ముచ్చటా ఒకే కేంద్ర భావాన్ని వేర్వేరు కోణాల నుండి బలపరుస్తుంది.
వర్ణనాత్మక ప్రతీక — టంకసాల/నాణెం. అసలైన మాండలికాన్ని నిజమైన నాణేనికి, కృత్రిమ భాషను నకిలీ నాణేనికి పోల్చడం ద్వారా రచయిత అమూర్త భావనను సులభంగా అర్థమయ్యేలా చేస్తాడు.
బహుభాషా ఉదాహరణలు. తెలుగు, ఉర్దూ, మరాఠీ, హిందీ — నాలుగు భాషల నుండి ఉదాహరణలు ఇవ్వడం ద్వారా రచయిత తన వాదనను ఏ ఒక్క భాషకో పరిమితం చేయకుండా, భాష అనే భావనకే వర్తించేలా విస్తరిస్తాడు.
మాండలిక పదప్రయోగం. "ఇగపటు", "వారీ", "గిట్ల" వంటి తెలంగాణ మాండలిక పదాలను వ్యాసంలో యథాతథంగా ఉపయోగించడం ద్వారా, రచయిత తాను చెప్పదలచుకున్న సందేశాన్నే స్వయంగా ఆచరించి చూపిస్తాడు.

10. సారాంశం

'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు' సామల సదాశివ 'యాది' వ్యాససంపుటిలోని భాషావ్యాసం. కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి వంటి గొప్ప సంస్కృతాంధ్ర పండితుడు తన సన్నిహిత మిత్రునితో "వారీ రామచంద్రా! ఇగపటు" అని తెలంగాణ మాండలికంలో మాట్లాడటం మొదలుకొని, మసీదు మెట్లపై ఫకీర్ల మాటలు విని ప్రజా పలుకుబడిని నేర్చుకున్న మీర్ తఖీమీర్ వరకు — నాలుగైదు వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా రచయిత ఒకే సందేశాన్ని బలపరుస్తాడు: ప్రతి ప్రాంతపు, ప్రతి భాషకూ దాని సొంత పలుకుబడి, నుడికారం, జాతీయాలే నిజమైన సౌందర్యం. "బడిపలుకుల భాష" కాదు, "పలుకుబడుల భాష"యే నిజమైన భాష అన్న కాళోజీ మాట ఈ వ్యాసానికి పునాది.

పరిశిష్టం — పదకోశం

పదం	అర్థం
నుడికారం	భాషలోని సహజమైన మాటతీరు, జాతీయం
పలుకుబడి	వాడుక భాషలోని ప్రత్యేక ప్రయోగం
మాండలికం	ఒక ప్రాంతానికి పరిమితమైన భాషా రూపం
గ్రాంథిక భాష	రాత భాష, పుస్తక భాష
వ్యావహారిక భాష	వాడుక భాష, మాట్లాడే భాష
టక్సాలీ	టంకసాల (నాణేల తయారీ చోటు) సంబంధమైన, ప్రామాణికమైన
బేగమాతీ జుబాన్	రాజమహళ్ళలోని స్త్రీల ఉర్దూ, శుద్ధమైన ఉర్దూగా భావించబడేది
ఏకలవ్య శిష్యుడు	ప్రత్యక్షంగా కాక గ్రంథాల ద్వారా నేర్చుకున్న శిష్యుడు

Key formulas & results

Everything you need to memorise, in one card. Screenshot this for revision.

పాఠం మూలం

'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు' = సామల సదాశివ 'యాది' వ్యాససంపుటిలోని భాషావ్యాసం

ప్రక్రియ: వ్యాసం; ఇతివృత్తం: భాషాభిమానం

వ్యాసంలోని ముచ్చట్ల క్రమం

లావణ్య-లక్ష్మణశాస్త్రి ముచ్చట → మహబూబ్‌నగర్/నల్గొండ పండిత పరంపర → ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష → కాళోజీ వర్ధంతి సభ → మీర్ తఖీమీర్ కథ

ప్రతి ముచ్చటా ఒకే కేంద్ర భావాన్ని వేర్వేరు కోణాల నుండి బలపరుస్తుంది

టక్సాలీ భాష పోలిక

టంకసాలలో తయారైన నాణెం = అసలైన మాండలికం; బయట తయారైన నాణెం = కృత్రిమ/నకిలీ భాష

వరంగల్లు తెలుగు = 'టక్సాలీ తెలుగు'; ఢిల్లీ ఉర్దూ = 'టక్సాలీ ఉర్దూ'

మీర్ తఖీమీర్ సూత్రం

మసీదు మెట్లపై ఫకీర్ల మాటలు వినడం → ప్రజల పలుకుబడి నేర్చుకోవడం → ప్రజా కవిత్వం

కవిత పండితులకు ఇష్టమైనా, మాటతీరు ప్రజలదే — 'గో మేరే షేర్ హైఁ ఖవాస్ పసంద్...'

రచయిత జీవిత కాలరేఖ

జననం 11-05-1928 (కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్) → 1964 AP అనువాద పురస్కారం → 2011 కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు → మరణం 07-08-2012

కవి/రచయిత పరిచయ ప్రశ్నలకు ఈ కాలరేఖ ఉపయోగపడుతుంది

మహబూబ్‌నగర్-నల్గొండ పండిత పరంపర

సురవరం ప్రతాపరెడ్డి + గడియారం రామకృష్ణ శర్మ + అంబటిపూడి వేంకటరత్నం = ప్రాంతీయ మాండలిక సాహిత్య పరంపర

ముగ్గురూ మహబూబ్‌నగర్/నల్గొండ జిల్లాలకు చెందిన సాహిత్యవేత్తలు

బడిపలుకుల vs పలుకుబడుల భాష

బడిపలుకుల భాష = పుస్తకాల/రాత భాష; పలుకుబడుల భాష = ప్రజలు నిజంగా మాట్లాడే భాష

కాళోజీ నారాయణరావు వర్గీకరణ — వ్యాసం ప్రారంభంలో ఇవ్వబడింది

⚠️

Common mistakes & fixes

These are the exact errors that cost students marks in board exams. Read them once, save yourself the trouble.

WATCH OUT

✗ ఈ పాఠాన్ని కథగా అనుకోవడం

✓ ఇది వ్యాస ప్రక్రియకు చెందినది — ఒక కేంద్ర భావాన్ని (ప్రతి ప్రాంతపు మాండలికం విలువైనది) బలపరచడానికి రచయిత అనేక వ్యక్తిగత అనుభవాలను (ముచ్చట్లను) ఉదాహరణలుగా ఉపయోగిస్తాడు — ఇది ఒకే వరుస కథ కాదు.

WATCH OUT

✗ కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి మాండలికంలో మాట్లాడటం ఆయన పాండిత్యలోపమని అనుకోవడం

✓ లక్ష్మణశాస్త్రి సంస్కృతాంధ్ర భాషల్లో, కావ్యవ్యాకరణ శాస్త్రాల్లో ఉద్దండ పండితుడు — 'ఆంధ్రబిల్హణ' బిరుదాంచితుడు, బిల్హణుని ప్రౌఢకావ్యాన్ని తెలుగులో ఇంకా ప్రౌఢంగా అనువదించినవాడు. ఆయన తన సన్నిహిత మిత్రునితో మాండలికంలో మాట్లాడటం పాండిత్యలోపం కాదు, తన సొంత భాషపట్ల ప్రేమకు నిదర్శనం.

WATCH OUT

✗ 'టక్సాలీ భాష' అంటే వ్యాకరణపరంగా 'సరైన' భాష అని అర్థం చేసుకోవడం

✓ టక్సాలీ అంటే 'ప్రామాణికమైన/అసలైన' అని అర్థం, వ్యాకరణ నియమాల ప్రకారం 'సరైనది' అని కాదు — ఒక ప్రాంతపు ప్రజలు నిజంగా మాట్లాడే భాషనే టక్సాలీ భాషగా రచయిత చెబుతాడు, పుస్తకాల్లోని గ్రాంథిక భాషను కాదు.

WATCH OUT

✗ 'ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష' అనే భాగాన్ని లింగవివక్షాపూరితంగా అర్థం చేసుకోవడం

✓ రచయిత ఉద్దేశం ఏమిటంటే, ఇంటి బయటి ప్రపంచపు ప్రభావం (చదువు, ఉద్యోగం, ఇతర భాషల కలయిక) తక్కువగా తగిలిన వర్గాల మాటతీరులో మాండలికం ఎక్కువ స్వచ్ఛంగా నిలిచిపోతుందని చూపించడమే — కూరగాయలమ్మే స్త్రీలు, ఇల్లు దాటని బేగంలు ఉదాహరణలుగా ఇవ్వబడ్డారు.

WATCH OUT

✗ మీర్ తఖీమీర్ కథను కేవలం ఉర్దూ సాహిత్యానికి మాత్రమే పరిమితమైనదిగా చూడటం

✓ ఈ కథ వ్యాసం మొత్తం సందేశానికి ముగింపు — ఏ భాషలోనైనా గొప్ప కవిత్వం ప్రజల నిజమైన మాటతీరు నుండే పుడుతుందని చూపించే సార్వజనీన ఉదాహరణ, తెలుగుకు కూడా అంతే వర్తిస్తుంది.

WATCH OUT

✗ రచయిత తానొక్కడే ఇలాంటి అనుభవాలు గమనించాడని అనుకోవడం

✓ వ్యాసం ప్రారంభంలోనే కాళోజీ నారాయణరావు కోట్ ఇవ్వబడింది — 'పలుకుబడుల భాషగావాలె' అనే కాళోజీ మాటే ఈ వ్యాసానికి పునాది. సామల సదాశివ ఈ భావననే తన సొంత అనుభవాలతో విస్తరించి చూపిస్తాడు.

Practice problems

Work through this chapter's problems as a readiness check — reveal each solution, mark yourself honestly, and get your gap report at the end.

Readiness check

Are you exam-ready for ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ?

8 problems from this chapter. Try each one, reveal the worked solution, mark yourself honestly — get your gap report at the end.

8 questions~6 min

5-minute revision

The whole chapter, distilled. Read this the night before the exam.

•'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు' — సామల సదాశివ, 'యాది' వ్యాససంపుటి
•10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) 11 పాఠాలలో రెండవది — జూలై నెల, ★ గుర్తు
•సామల సదాశివ (1928-2012) — కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్ జిల్లా తెనుగుపల్లె జననం
•సంస్కృతం, హిందీ, ఆంగ్లం, ఉర్దూ, ఫార్సీ, మరాఠీ భాషల్లో పండితుడు
•కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి — 'ఆంధ్రబిల్హణ' బిరుదాంచితుడు, 'వారీ రామచంద్రా! ఇగపటు' ముచ్చట
•సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, గడియారం రామకృష్ణ శర్మ, అంబటిపూడి వేంకటరత్నం — మహబూబ్‌నగర్/నల్గొండ పండిత పరంపర
•టక్సాలీ భాష — టంకసాల నాణెం పోలిక ద్వారా అసలైన మాండలికాన్ని వివరించడం
•ఆడవాళ్ళనోట అసలైన భాష — వరంగల్లు కూరగాయల మార్కెట్, బేగమాతీ జుబాన్ ఉదాహరణలు
•కాళోజీ వర్ధంతి సభ — డిప్యూటీ కలెక్టర్ అధ్యక్షుని కల్తీలేని వరంగల్లు తెలుగు
•మీర్ తఖీమీర్ — ఢిల్లీ జామె మసీదు మెట్లపై ఫకీర్ల మాటలు విని ప్రజా పలుకుబడి నేర్చుకోవడం
•'గో మేరే షేర్ హైఁ ఖవాస్ పసంద్...' — వ్యాసం ముగింపు షేర్

Telangana (TSBIE) marks blueprint

Where the marks come from in this chapter — so you can plan your prep.

Typical chapter weightage: ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం తెలంగాణ SSC తెలుగు అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — ఇంకా సేకరించలేదు. దిగువ వర్గాలు పాఠం స్వభావం (వ్యాసభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు, రచయిత పరిచయం) ఆధారంగా అంచనా వేయబడ్డాయి, ఖరారు కాదు.

Question type	Marks each	Typical count	What it tests
వ్యాసభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు (భావం, సందర్భం)	2-4	2-3	ఇచ్చిన వ్యాసభాగానికి సందర్భం, భావం వివరించడం
రచయిత పరిచయం	4-5	1	ఏదైనా ఒక రచయిత జీవిత విశేషాలు, ప్రధాన రచనలు
బహుళైచ్ఛిక / స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు	1	0-2	వ్యాసంలోని ముచ్చట్లు, పాత్రల గుర్తింపు

Prep strategy

సామల సదాశివ జీవిత విశేషాలు, బహుభాషా పాండిత్యం కంఠస్థం చేయండి
వ్యాసంలోని ఐదు ముచ్చట్లను (లక్ష్మణశాస్త్రి, మహబూబ్‌నగర్ పండితులు, ఆడవాళ్ళనోట భాష, కాళోజీ సభ, మీర్ తఖీమీర్) క్రమంగా గుర్తుంచుకోండి
మీర్ తఖీమీర్ షేర్‌ను, దాని భావాన్ని కంఠస్థం చేయండి — ఇది వ్యాసం ముగింపు ప్రశ్నలకు ప్రామాణికత ఇస్తుంది
టక్సాలీ భాష పోలికను (నాణెం-మాండలికం) ఉదాహరణగా సిద్ధం చేసుకోండి

Where this shows up in the real world

This chapter isn't just an exam topic — it lives in the world around you.

వ్యాసభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణ

వ్యాసభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణ

రచయిత పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం

రచయిత పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం — సామల సదాశివ జీవితం, రచనలు

సొంత మాండలికం పట్ల గర్వం

సొంత మాండలికం పట్ల గర్వం, భాషా వైవిధ్యం పట్ల గౌరవం అనే విలువలను వాస్తవ జీవితంలో అన్వయించుకునే అవకాశం

బహుభాషా సాహిత్యం (తెలుగు

బహుభాషా సాహిత్యం (తెలుగు, ఉర్దూ, మరాఠీ) మధ్య అనుసంధానం చూపే ఉదాహరణ

Exam strategy

Battle-tested tips from teachers and toppers for this chapter.

వ్యాసభాగ ప్రశ్నలో ముందుగా సందర్భం (పాఠం, రచయిత పేరు) రాసి, తరువాత భావం రాయండి

రచయిత పరిచయంలో జననం, బహుభాషా పాండిత్యం, ప్రధాన రచనలు, పురస్కారాలు వేర్వేరుగా స్పష్టంగా రాయండి

వ్యాసంలోని ముచ్చట్లను ప్రశ్నించినప్పుడు ఏ ముచ్చట (లక్ష్మణశాస్త్రి/మీర్ తఖీమీర్ మొదలైనవి) అడిగారో గుర్తించి కచ్చితంగా జవాబు రాయండి

సమయం తక్కువగా ఉంటే వ్యాసం కేంద్ర సందేశాన్ని ('పలుకుబడుల భాషయే నిజమైన భాష') మొదటి వాక్యంగా రాయండి

Going beyond the textbook

For olympiad aspirants and curious learners — topics that build on this chapter.

STRETCH

కాళోజీ నారాయణరావు రచనలలో మాండలిక భాషా వినియోగాన్ని పరిశోధించి ఒక వ్యాసం రాయండి

STRETCH

మీర్ తఖీమీర్ జీవితం, ఆయన ఇతర ప్రసిద్ధ షేర్‌ల గురించి మరింత తెలుసుకోండి

STRETCH

తెలుగులోని వివిధ మాండలికాల (తెలంగాణ, రాయలసీమ, కోస్తా) మధ్య పలుకుబడుల తేడాలను పోల్చుతూ ఒక పట్టిక తయారుచేయండి

STRETCH

బహుభాషా అనువాదకులు (సామల సదాశివ వంటివారు) సాహిత్యానికి చేసే సేవ గురించి చర్చించండి

Where else this chapter is tested

CBSE board isn't the only one — other exams test this chapter too.

తెలంగాణ SSC పరీక్ష — తెలుగు (ప్రథమ భాష), వ్యాసభాగ మరియు రచయిత పరిచయ ప్రశ్నలు

తెలంగాణ 9వ తరగతి తెలుగు — ఇదే తరహా వాచక నిర్మాణం

భాషాశాస్త్రం, మాండలిక అధ్యయనాలకు సంబంధించిన పోటీ పరీక్షలు

AI helpers for this chapter

Generate more practice on the fly, or have the chapter explained at a different level.

⚡

Generate 5 more questions

Fresh MCQs + short-answer items based on this chapter, plus answer keys.

🧠

Explain at a different level

Re-explain the chapter at the level you actually want.

📝 My notes

Saved on this device — sign in to sync · how this works

0/600

Questions students ask

The real ones — pulled from the Q&A community and tutor sessions.

లేదు. తెలుగు వాచకంలో 11 పాఠాలు ఉన్నాయి. ఈ అధ్యాయం 11 పాఠాలలో రెండవదైన 'ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు'ను మూల పాఠ్యపుస్తకం నుండి పూర్తిగా కవర్ చేస్తుంది; మిగతా పాఠాల రచయిత పరిచయ పట్టికను విడిగా తయారు చేసుకోవాలి.

కాంపోజిట్ కోర్సు చదివే విద్యార్థులకు ఇది తప్పనిసరి కాదని పాఠ్యపుస్తకం సూచిస్తుంది, కానీ సాధారణ తెలుగు మాధ్యమ విద్యార్థులందరికీ ఇది పరీక్షలో అడిగే అవకాశం ఉన్న పాఠమే — స్కూలు సూచనలను ఖచ్చితంగా అనుసరించండి.

తెలంగాణ SSC తెలుగు పరీక్షకు సంబంధించిన అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం ఇంకా సేకరించలేదు. ఊహించిన మార్కుల విభజన ఇవ్వడం కంటే, నిజంగా తెలిసింది మాత్రమే చెప్పడం సరైనదని ఈ సైట్ నియమం.

అవును — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకంలోని పేజీలు 13-25 నేరుగా చదివి, అందులోని ముచ్చట్లు, ఉదాహరణలు, భావాల ఆధారంగా రాయబడింది. వ్యాసంలోని కొన్ని భాగాలు (మధ్యలోని పేజీలు) క్లుప్తంగా సంగ్రహించబడ్డాయి, ప్రధాన ముచ్చట్లు, కోట్‌లు మూలం నుండి యథాతథంగా ఉదహరించబడ్డాయి.

Practice more, ask doubts, find a tutor

Telangana (TSBIE) Class 10 mock tests

Telangana (TSBIE) Class 10 PYQs

Ask in Q&A

Telugu flashcards

Related chapters

Students who read ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ usually read these next.

దానశీలము — బమ్మెర పోతన

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మొదటి పాఠం — బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని 'వామన చరిత్ర'లో భాగం. బలి చక్రవర్తి వామనునికి మూడడుగుల నేల దానమివ్వటం, శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక, బలి యొక్క అచంచలమైన సత్యనిష్ఠ, వామనుని త్రివిక్రమ రూపం — అన్నీ తెలుగు వికీసోర్స్‌లోని మూల పద్యాల నుండి ఉదహరించబడ్డాయి.

భిక్ష — శ్రీనాథుడు

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని పదవ పాఠం — కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు రచించిన 'కాశీఖండము' సప్తమాశ్వాసంలోని ఒక ఘట్టం. వేదవ్యాస మహర్షి కాశీలో భిక్ష దొరకక కోపంతో నగరాన్ని శపించబోగా, పార్వతీదేవి సామాన్య స్త్రీ వేషంలో వచ్చి ఆకలి వివేకాన్ని ఎలా కప్పివేస్తుందో బోధించి, ఆతిథ్యమిచ్చిన కథ — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

వీర తెలంగాణ — దా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మూడవ పాఠం — దాశరథి కృష్ణమాచార్య రచించిన 'రుద్రవీణ' కవితాసంపుటి నుండి తీసుకున్న ఆధునిక పద్యాలు. కాకతీయుల కాలం నుండి నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం వరకు తెలంగాణ వీరుల చరిత్రను, త్యాగాలను కీర్తించే గేయాలివి — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

కొత్తబాట — దా॥ పాకాల యశోదారెడ్డి

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని నాలుగవ పాఠం — డా. పాకాల యశోదారెడ్డి రాసిన కథానిక, పూర్తిగా తెలంగాణ మాండలికంలో రాయబడింది. అక్క-తమ్ముడు ఎద్దుల బండిలో ఊరికి చేరే రెండు గంటల ప్రయాణంలో పాత-కొత్తల మధ్య జరిగే సంఘర్షణను, 'నలుగురు నడిసిందే బాట' అనే సందేశాన్ని చూపించే కథ — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.