Chapter 9 of 17

53%

Telangana (TSBIE)Class 10 Telugu★ 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లో 11 పాఠాలలో ఎనిమిదవది (పేజీలు 77-84). ఇది 'గజల్ ప్రక్రియ'కు చెందిన పాఠం — తెలుగు వాచకంలో ఈ ప్రక్రియ మొదటిసారి పరిచయం. ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — అది ఇంకా సేకరించలేదు. మూలం: SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 eTextbook (scert.telangana.gov.in) పేజీలు 77-84 నుండి నేరుగా చదవబడింది.

జీవన భాష్యం — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని ఎనిమిదో పాఠం — జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత డా. సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె) రాసిన 'జీవన భాష్యం' గజల్. తెలుగులో గజల్ ప్రక్రియను పరిచయం చేస్తూ, కష్టాలను ఎదుర్కొని ముందుకు నడవాలనే జీవిత సందేశాన్ని బోధించే పాఠం. SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

⏱ 8 min readMedium difficulty✓ Free · TSBIE syllabus

Worksheet

Podcast

Listen as a conversation

A teacher & a student talk through the chapter — in your language.

Mind Map

The chapter at a glance

Every concept and exam-favourite branch — revisable in 5 minutes.

…

Study Guide

Night-before notes

Key points, glossary and the questions most likely to show up.

…

VocabularyBuild your vocabularyLexiGenome mines the key words and schedules them with spaced repetition.Mine words →

By the end of this chapter you'll be able to…

1'జీవన భాష్యం' డా. సి. నారాయణ రెడ్డి రాసిన గజల్ అని, ఇది తెలుగు వాచకంలో గజల్ ప్రక్రియను పరిచయం చేసే మొదటి పాఠమని చెప్పగలగడం
2మత్లా, మక్తా, తఖల్లుస్ అనే గజల్ పరిభాష పదాలను నిర్వచించగలగడం, ఈ పాఠంలో గుర్తించగలగడం
3సి. నారాయణ రెడ్డి జీవిత విశేషాలు, పద్మభూషణ్-జ్ఞానపీఠ పురస్కారాలు వివరించగలగడం
4'మనసుకు మబ్బు ముసిరితే కన్నీరవుతుంది' అనే రూపకం ద్వారా కవి చెప్పే దుఃఖ-ప్రయత్న సందేశాన్ని వివరించగలగడం
5ఎడారి, హిమగిరి రూపకాల ద్వారా కవి ఇచ్చిన నీతిని సొంత మాటల్లో చెప్పగలగడం
6'మనుషులు పదుగురు కూడితే ఒక ఊరవుతుంది' అనే పంక్తి ద్వారా సాంఘిక జీవనం గురించిన సందేశాన్ని అర్థం చేసుకోగలగడం
7బిరుదులు-సత్కారాల కన్నా చెరగని త్యాగానికి ఎక్కువ విలువ ఎందుకు ఉందో వివరించగలగడం
8గజల్‌లోని అంత్యప్రాస నియమాన్ని ('-అవుతుంది' పునరావృతం) గుర్తించగలగడం

💡

Why this chapter matters

ఈ పాఠం జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత డా. సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె) రాసిన 'జీవన భాష్యం' గజల్ ద్వారా తెలుగు వాచకంలో గజల్ ప్రక్రియను (మత్లా, మక్తా, తఖల్లుస్ వంటి పరిభాషతో సహా) మొదటిసారి పరిచయం చేస్తుంది. మబ్బు-కన్నీరు, ఎడారి-పైరు వంటి ఐదు ప్రకృతి రూపకాల ద్వారా కష్టాలను ఎదుర్కొని ముందుకు సాగాలనే, చెరగని త్యాగమే మనిషి పేరును చరిత్రలో నిలబెడుతుందనే జీవిత సందేశాన్ని బోధిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం పేజీలు 77-84 నుండి నేరుగా చదివి రాయబడింది.

Before you start — revise these

A 5-minute refresher here will save you 30 minutes of confusion below.

🔗

పద్యం, గేయం మధ్య తేడా గురించిన ప్రాథమిక అవగాహన

🔗

రూపకం అనే అలంకార భావన గురించిన పరిచయం (నగర గీతం పాఠంలో ఇంతకుముందు నేర్చుకున్నది)

🔗

సమాసం అనే వ్యాకరణ భావన గురించిన ప్రాథమిక పరిచయం

జీవన భాష్యం — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి

"బిరుదులు పొందే వ్యాప్తికి విలువేమి 'సినారె' చెరగని త్యాగం మిగిలితే ఒక పేరవుతుంది."

— డా. సి. నారాయణ రెడ్డి, జీవన భాష్యం

1. ఈ పాఠంలో ఏముంది

'జీవన భాష్యం' తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) పుస్తకంలోని ఎనిమిదో పాఠం (పేజీలు 77-84). ఇది గజల్ అనే ప్రక్రియకు చెందినది — తెలుగు వాచకంలో ఇంతవరకూ పరిచయం కాని కొత్త కవితా రూపం. పాఠం ఉద్దేశాన్ని పుస్తకం స్వయంగా ఇలా చెబుతుంది — "మనిషి దేన్నిగురించి నిరుత్సాహపడకూడదు. దేన్నైనా ప్రయత్నం ద్వారా సాధించవచ్చు. దుఃఖాన్ని తట్టుకుంటూ కష్టాలను ఎదుర్కొంటూ తనంతటతాను ఎదుగుతూ ఇతరుల కోసం పాటుపడుతూ జీవించే మనిషి సమాజంలో గౌరవం పొందుతాడని చెప్పడం, తెలుగులో గజల్ ప్రక్రియను పరిచయం చేయడం ఈ పాఠం ఉద్దేశం."

ఈ పాఠ్యభాగం "డాక్టర్ సి.నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం" ఏడవ సంపుటిలోని "తెలుగు గజళ్ళు" నుండి తీసుకోబడింది. మొత్తం 12 పంక్తుల గజల్‌ను పుస్తకం రెండు భాగాలుగా (I, II) అమర్చింది.

2. కవి పరిచయం — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి (29-07-1931 – 12-06-2017)

జననం, బాల్యం. రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా హనుమాజీపేట గ్రామంలో జన్మించిన ఆచార్య సింగిరెడ్డి నారాయణ రెడ్డి తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రముఖ కవి. గొప్ప వక్త, సాహిత్య పరిశోధకుడు, బహుభాషావేత్త, ప్రయోగశీలి — ఆధునిక పద్ధతుల్లో ప్రయోగాలు చేసిన కవిగా ఆయనకు ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది.
రచనలు. నాగార్జున సాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు, మధ్యతరగతి మందహాసం, ద్విపదలు, ప్రపంచపదులు మొదలైన 70కి పైగా కావ్యాలు రాశాడు. సినిమా పాటలకు సాహిత్య గుబాళింపులను అద్దిన రసహృదయుడు సినారె — "ఆధునికాంధ్ర కవిత్వము – సంప్రదాయములు – ప్రయోగములు" అనే ప్రామాణిక సిద్ధాంత గ్రంథం ఎందరో పరిశోధకులకు మార్గదర్శకం.
వృత్తి, హోదాలు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగుశాఖలో ఆచార్యుడిగా, అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షుడిగా, అంబేద్కర్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయానికీ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయానికీ ఉపకులపతి (వైస్ ఛాన్స్‌లర్)గా పనిచేశాడు. రాజ్యసభ సభ్యుడిగా, ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు అధ్యక్షుడిగా సేవలందించాడు.
పురస్కారాలు. భారత ప్రభుత్వం వారిచ్చే 'పద్మభూషణ్' పురస్కారంతో సత్కరించబడ్డాడు. 'విశ్వంభర' కావ్యానికి జాతీయస్థాయిలో అత్యున్నత సాహితీ పురస్కారమైన 'జ్ఞానపీఠ అవార్డు'ను అందుకున్నాడు. శబ్దశక్తి, అర్థయుక్తి సినారె కలానికీ గళానికీ ఉన్న ప్రత్యేకత.

3. పాఠ్యభాగ నేపథ్యం — గజల్ ప్రక్రియ అంటే ఏమిటి?

పాఠ్యభాగ వివరాల పెట్టెలో పుస్తకం గజల్ ప్రక్రియను ఇలా వివరిస్తుంది — "గజల్‌లో పల్లవిని 'మత్లా' అని, చివరి చరణాన్ని 'మక్తా' అని, కవి నామముద్రను 'తఖల్లుస్' అని అంటారు. పల్లవి చివర ఉన్న పదం, ప్రతి చరణం చివర అంత్యప్రాసను రూపొందిస్తుంది. సరస భావన, చమత్కార ఖేలన, ఇంపు, కుదింపు గజల్ జీవగుణాలు." ఈ పాఠంలో ప్రతి పంక్తి చివర "-అవుతుంది" అనే అంత్యప్రాస పునరావృతమవుతుంది (నీరవుతుంది, కన్నీరవుతుంది, దారవుతుంది, పైరవుతుంది, ఊరవుతుంది, యేరవుతుంది, పేరవుతుంది) — ఇదే గజల్ లక్షణమైన లయాత్మక అంత్యప్రాస.

ప్రవేశిక ఏం చెబుతుంది. "ఏ ఆటంకాలు లేకుండా సాఫీగా జరిగే ప్రయాణానికి ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు ఉండదు. అనేక రకాల అవరోధాలను, ఆటుపోట్లను అనుభవిస్తూ విజయాన్ని సాధించడంలోనే ఆనందం, సంతృప్తితోపాటు నిజమైన గుర్తింపు లభిస్తుంది" అని పుస్తకం ఈ గజల్‌ను పరిచయం చేస్తుంది.

ఈ గజల్ ఎందుకు నేటికీ ప్రాసంగికం. కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎదురైనప్పుడు నిరుత్సాహపడకుండా ముందుకు నడవాలనీ, సాటి మనుషులతో కలిసిమెలిసి జీవించడమే నిజమైన సాంఘిక జీవనమనీ, బిరుదులు-సత్కారాల కన్నా చెరగని త్యాగమే మనిషి పేరును చరిత్రలో నిలబెడుతుందనీ ఈ గజల్ చెప్పే సందేశం ఏ తరానికైనా, ఏ రంగంలో పనిచేసేవారికైనా వర్తించేదే. అందుకే విద్యార్థుల నుండి ఉద్యోగార్థుల వరకూ ఈ గజల్ నేటికీ స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలుస్తుంది.

4. మొదటి భాగం — దుఃఖం నుండి దారి వరకూ

"మబ్బుకు మనసే కరిగితే అది నీరవుతుంది మనసుకు మబ్బే ముసిరితే కన్నీరవుతుంది వంకలు దొంకలు కలవనీ జడిపించకు నేస్తం! జంకని అడుగులు కదిలితే అది దారవుతుంది."

భావం: నీటితో నిండిన మబ్బులు తేమతో బరువెక్కితే వర్షమై భూమి మీద కురుస్తాయి. అలాగే మనసుకు ఆందోళనలు, బాధలు, చింతలు అనే దిగులుమబ్బులు కమ్ముకుంటే దుఃఖస్థితి వస్తుంది, అది కన్నీరుగా మారుతుంది. కానీ దారిలో వంకలు, ఒంపులు ఎదురవుతాయని బెదిరించకు స్నేహితుడా — జంకకుండా అడుగులు వేస్తూ ముందుకు సాగితే, ఆ నడకే ఒక దారిగా మారుతుంది. ఒక లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి బయలుదేరినపుడు అడుగడుగునా కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎదురవుతాయని లోకం భయపెడుతుంది. కానీ ఆ మాటలకు భయపడకుండా నిరుత్సాహపడకుండా ముందుకు నడిస్తేనే విజయం లభిస్తుందని, ఆ స్ఫూర్తే నలుగురు అనుసరించే దారిగా మారుతుందని సినారె ఈ నాలుగు పంక్తుల్లో చెబుతాడు.

5. రెండో భాగం — ఎడారి నుండి పేరు వరకూ

"ఎడారి దిబ్బలు దున్నితే ఫలమేముందనుకు ఇసుక గుండెలు పగిలితే అది పైరవుతుంది మనిషీ మృగమూ ఒకటనీ అనుకుంటే వ్యర్థం మనుషులు పదుగురు కూడితే ఒక ఊరవుతుంది"

భావం: బీడుపడి పనికిరాకుండా ఉన్న ఎడారి నేలలో ఏ పంటలు పండవని ప్రయత్నాలు చేయకుండానే నిరాశపడవద్దు — కష్టపడి ఆ ఇసుక నేలను దున్నితే, విశ్వాసంతో విత్తనాలు నాటితే మంచి పంటలు పండుతాయి. మనిషిని మృగంతో సమానం చేసి చూడటం వ్యర్థం — నలుగురు మనుషులు కలిసి పరస్పర సహకారంతో జీవించడమే ఉత్తమ సాంఘిక జీవనం, అటువంటి మనుషులు కలిస్తేనే ఒక ఊరు ఏర్పడుతుంది.

"ఎంతటి ఎత్తుల కెదిగినా ఉంటుంది పరీక్ష హిమగిరి శిరసే మాడితే అది యేరవుతుంది బిరుదులు పొందే వ్యాప్తికి విలువేమి 'సినారె' చెరగని త్యాగం మిగిలితే ఒక పేరవుతుంది."

భావం: ఎంత సామర్థ్యమున్నా, అధికారం-సంపదలున్నా, ఎన్నో విజయాలు సాధించినా ఇక తనకు ఏ కష్టాలూ రావని ఎవరూ ధీమాగా ఉండలేరు — విధి ఎప్పుడు ఏ పరీక్ష పెడుతుందో ఎవరూ ఊహించలేరు. ఉన్నతమైన హిమాలయ పర్వతశిఖరం కూడా ఎండవేడికి కరిగిపోయి నదిగా ప్రవహించవలసిందే; అలాగే ఎంతటి మనిషి గర్వమైనా చివరికి నీరుకారిపోవలసిందే. చివరి పంక్తిలో కవి తన సొంత తఖల్లుస్ (కలం పేరు) 'సినారె'ను ప్రస్తావిస్తూ — మనపేరు ప్రపంచమంతా తెలిసేలా ప్రఖ్యాతి పొందామని, బిరుదులు-సత్కారాలు పొందామని అనుకోవడంలో నిజమైన విలువ లేదని, మానవాళికి పనికివచ్చే గొప్పపని చేసి చెరగని త్యాగం మిగిలిస్తేనే ఆ మనిషి పేరు చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుందని చెబుతూ గజల్‌ను ముగిస్తాడు.

ఐదు వేర్వేరు ప్రకృతి దృశ్యాలు (మబ్బు, దారి, ఎడారి, ఊరు, హిమగిరి) — ఒకే జీవిత సందేశం వైపు కలుస్తాయి

6. భాషా సౌందర్యం — గజల్ ప్రక్రియ లక్షణాలు, సమాస పదాలు

గజల్ పరిభాష (కొత్త ప్రక్రియ). ఇది తెలుగు వాచకంలో మొదటిసారి పరిచయమయ్యే ప్రక్రియ. గజల్‌లో మూడు ప్రత్యేక పరిభాషా పదాలు ఉంటాయి —

మత్లా — గజల్ మొదటి చరణం (పల్లవి).
మక్తా — గజల్ చివరి చరణం. ఈ పాఠంలో "బిరుదులు పొందే వ్యాప్తికి విలువేమి 'సినారె' / చెరగని త్యాగం మిగిలితే ఒక పేరవుతుంది" అనే చివరి రెండు పంక్తులు మక్తా.
తఖల్లుస్ — కవి తన సొంత పేరును లేదా కలం పేరును గజల్ చివర్లో పేర్కొనడం. ఈ గజల్‌లో కవి 'సినారె' (సి.నారాయణ రెడ్డి తన పేరుకు తానే పెట్టుకున్న సంక్షిప్త నామముద్ర) అనే తఖల్లుస్‌ను మక్తాలో స్పష్టంగా ప్రస్తావించాడు.

ప్రతి చరణం చివర ఒకే అంత్యప్రాస పునరావృతమవడం (ఇక్కడ "-అవుతుంది") గజల్ లక్షణం. సరస భావన, చమత్కార ఖేలన, ఇంపు, కుదింపు అనేవి గజల్ జీవగుణాలుగా పాఠ్యపుస్తకం పేర్కొంటుంది.

సమాస పదాలు. ఈ గజల్‌లో "ఎడారి దిబ్బలు" (ఎడారిలోని దిబ్బలు), "ఇసుక గుండెలు" (ఇసుక వంటి గుండెలు) వంటి సమాస పదాలు కనిపిస్తాయి. రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ పదాలు విభక్తి ప్రత్యయాలను వదులుకొని ఒకే అర్థవంతమైన పదంగా కలవడాన్ని సమాసం అంటారు — "ఎడారి దిబ్బలు" వంటి పదాల్లో వ్యాకరణరీత్యా షష్ఠీ విభక్తి సంబంధం (ఎడారి + యొక్క + దిబ్బలు) దాగి ఉంటుంది.

7. పద్యార్థ ఆధారిత అభ్యాసం

భాగం 1

"మబ్బుకు మనసే కరిగితే అది నీరవుతుంది మనసుకు మబ్బే ముసిరితే కన్నీరవుతుంది వంకలు దొంకలు కలవనీ జడిపించకు నేస్తం! జంకని అడుగులు కదిలితే అది దారవుతుంది."

పదవిజ్ఞానం — వంకలు దొంకలు: దారిలో ఎదురయ్యే మలుపులు, అడ్డంకులు; జంకని: భయపడని.

మనసుకు మబ్బు ముసిరితే ఏమవుతుంది?
'జంకని అడుగులు కదిలితే అది దారవుతుంది' అనే పంక్తి భావం ఏమిటి?
ఈ నాలుగు పంక్తుల్లో కవి ఇచ్చిన సందేశం ఏమిటి?

భాగం 2

"ఎడారి దిబ్బలు దున్నితే ఫలమేముందనుకు ఇసుక గుండెలు పగిలితే అది పైరవుతుంది మనిషీ మృగమూ ఒకటనీ అనుకుంటే వ్యర్థం మనుషులు పదుగురు కూడితే ఒక ఊరవుతుంది"

పదవిజ్ఞానం — పైరు: పంట; ఊరు: గ్రామం, జనావాసం.

ఎడారిని దున్నడం వల్ల కవి ఏమి చెప్పదలచుకున్నాడు?
మనిషిని మృగంతో పోల్చడం ఎందుకు వ్యర్థమని కవి అంటాడు?
ఊరు ఎలా ఏర్పడుతుందని కవి చెబుతాడు?

భాగం 3

"ఎంతటి ఎత్తుల కెదిగినా ఉంటుంది పరీక్ష హిమగిరి శిరసే మాడితే అది యేరవుతుంది బిరుదులు పొందే వ్యాప్తికి విలువేమి 'సినారె' చెరగని త్యాగం మిగిలితే ఒక పేరవుతుంది."

పదవిజ్ఞానం — హిమగిరి: హిమాలయ పర్వతం; చెరగని త్యాగం: ఎప్పటికీ చెరిగిపోని, మరుపురాని త్యాగం.

హిమగిరి శిరస్సు ఉదాహరణ ద్వారా కవి ఏమి చెప్పదలచుకున్నాడు?
కవి తన తఖల్లుస్‌ను ఏ పంక్తిలో ప్రస్తావించాడు?
బిరుదుల కన్నా దేనికి ఎక్కువ విలువ ఉందని కవి చెబుతాడు?

8. సారాంశం

'జీవన భాష్యం' డా. సి. నారాయణ రెడ్డి రాసిన గజల్ — తెలుగు వాచకంలో గజల్ ప్రక్రియను పరిచయం చేసే మొదటి పాఠం. మబ్బు-కన్నీరు, ఎడారి-పైరు, మనుషులు-ఊరు, హిమగిరి-యేరు అనే ఐదు ప్రకృతి రూపకాల ద్వారా కవి ఒకే సందేశాన్ని చెబుతాడు — కష్టాలు, అడ్డంకులు ఎదురైనా నిరుత్సాహపడకుండా జంకని అడుగులతో ముందుకు సాగితేనే విజయం లభిస్తుంది; సాటి మనుషులతో కలిసిమెలిసి జీవించడమే ఉత్తమ సాంఘిక జీవనం; ఎంతటి గొప్పవారికైనా కష్టాలు, పరీక్షలు తప్పవు. చివరిగా, బిరుదులు-సత్కారాల కన్నా మానవాళికి పనికివచ్చే చెరగని త్యాగమే మనిషి పేరును చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలబెడుతుందని కవి తన సొంత తఖల్లుస్ 'సినారె'ను ప్రస్తావిస్తూ ముగిస్తాడు.

పరిశిష్టం — పదకోశం

పదం	అర్థం
మత్లా	గజల్ మొదటి చరణం (పల్లవి)
మక్తా	గజల్ చివరి చరణం
తఖల్లుస్	కవి తన సొంత పేరు/కలం పేరును గజల్ చివర్లో పేర్కొనడం
వంకలు దొంకలు	దారిలో ఎదురయ్యే మలుపులు, అడ్డంకులు
జంకని	భయపడని
హిమగిరి	హిమాలయ పర్వతం
చెరగని త్యాగం	ఎప్పటికీ చెరిగిపోని, మరుపురాని త్యాగం
సమాసం	రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ పదాలు విభక్తి ప్రత్యయాలను వదులుకొని ఒకే పదంగా కలవడం

Key formulas & results

Everything you need to memorise, in one card. Screenshot this for revision.

పాఠం మూలం

'జీవన భాష్యం' = 'డాక్టర్ సి.నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం' 7వ సంపుటిలోని 'తెలుగు గజళ్ళు' నుండి ఎంపిక

ప్రక్రియ: గజల్; మొత్తం 12 పంక్తులు, రెండు భాగాలు (I: 4 పంక్తులు, II: 8 పంక్తులు)

గజల్ పరిభాష

మత్లా (మొదటి చరణం) + మక్తా (చివరి చరణం) + తఖల్లుస్ (కవి కలం పేరు ప్రస్తావన)

ఈ పాఠంలో మక్తాలోనే కవి తన తఖల్లుస్ 'సినారె'ను ప్రస్తావించాడు

అంత్యప్రాస పదాలు

నీరవుతుంది → కన్నీరవుతుంది → దారవుతుంది → పైరవుతుంది → ఊరవుతుంది → యేరవుతుంది → పేరవుతుంది

ప్రతి చరణం చివర '-అవుతుంది' అనే అంత్యప్రాస పునరావృతం కావడం గజల్ లక్షణం

ఐదు ప్రకృతి రూపకాలు

మబ్బు→కన్నీరు (దుఃఖం) + దారి (ప్రయత్నం) + ఎడారి→పైరు (శ్రమఫలం) + మనుషులు→ఊరు (సాంఘిక జీవనం) + హిమగిరి→యేరు (కష్టాలు తప్పవు)

ఐదు వేర్వేరు ప్రకృతి దృశ్యాల ద్వారా ఒకే జీవిత సందేశాన్ని కవి చెబుతాడు

సినారె జీవిత విశేషాలు

ఉస్మానియా ఆచార్యుడు + అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షుడు + 2 విశ్వవిద్యాలయాల ఉపకులపతి + రాజ్యసభ సభ్యుడు

రచయిత పరిచయ ప్రశ్నలకు ఈ నాలుగు హోదాలు కీలకం

సినారె పురస్కారాలు

పద్మభూషణ్ (భారత ప్రభుత్వం) + జ్ఞానపీఠ అవార్డు ('విశ్వంభర' కావ్యానికి)

జ్ఞానపీఠ అవార్డు తెలుగు సాహిత్యానికి లభించిన అత్యున్నత జాతీయ పురస్కారాల్లో ఒకటి

పాఠం స్థానం

పాఠం 8 / 11, పేజీలు 77-84

శతక మధురిమ (పాఠం 7) తరువాత, గోలకొండ పట్టణము (పాఠం 9) కు ముందు వచ్చే గజల్ పాఠం

⚠️

Common mistakes & fixes

These are the exact errors that cost students marks in board exams. Read them once, save yourself the trouble.

WATCH OUT

✗ గజల్‌ను సాధారణ పద్యం లేదా గేయంతో సమానంగా అనుకోవడం

✓ గజల్‌కు మత్లా, మక్తా, తఖల్లుస్ అనే ప్రత్యేక పరిభాష ఉంటుంది — ఇది ఉర్దూ నుండి తెలుగులోకి వచ్చిన ప్రత్యేక కవితా ప్రక్రియ, సాధారణ పద్యం లేదా వచన కవితతో సమానం కాదు.

WATCH OUT

✗ తఖల్లుస్‌ను కవి అసలు పేరుగా, మారుపేరుగా తేడా లేకుండా అనుకోవడం

✓ తఖల్లుస్ అంటే కవి గజల్ చివర్లో తన పేరును లేదా కలం పేరును ప్రస్తావించే సంప్రదాయం — ఇక్కడ 'సినారె' సి.నారాయణ రెడ్డి తన పూర్తి పేరు నుండి తానే రూపొందించుకున్న సంక్షిప్త నామముద్ర.

WATCH OUT

✗ 'మనిషీ మృగమూ ఒకటనీ అనుకుంటే వ్యర్థం' అనే పంక్తిని మనిషిని మృగం కన్నా తక్కువగా చూపే పంక్తిగా అపార్థం చేసుకోవడం

✓ ఈ పంక్తి భావం మనిషిని అవమానించడం కాదు — పరస్పర సహకారంతో సంఘంగా జీవించే మనిషిని, ఒంటరిగా బతికే మృగంతో పోల్చడం సరికాదని, మనుషులు కలిసి జీవించడమే (ఊరుగా ఏర్పడటమే) మనిషి ప్రత్యేకత అని చెప్పడమే దీని అసలు భావం.

WATCH OUT

✗ సినారెను కేవలం సినిమా పాటల రచయితగా మాత్రమే అనుకోవడం

✓ సినారె సినిమా పాటలు రాసినా, ఆయన ప్రధానంగా 70కి పైగా కావ్యాలు రాసిన ప్రముఖ కవి, సాహిత్య పరిశోధకుడు, విశ్వవిద్యాలయాల ఉపకులపతి, రాజ్యసభ సభ్యుడు, జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీత — సినిమా పాటలు ఆయన బహుముఖ ప్రతిభలో ఒక భాగం మాత్రమే.

WATCH OUT

✗ మత్లా, మక్తా అనే పదాలను ఒకదానికొకటి తారుమారు చేయడం

✓ మత్లా గజల్ మొదటి చరణం (పల్లవి), మక్తా చివరి చరణం — ఇవి వ్యతిరేక స్థానాలను సూచిస్తాయి. ఈ పాఠంలో కవి తన తఖల్లుస్‌ను ప్రస్తావించేది మక్తాలోనే, మత్లాలో కాదు.

WATCH OUT

✗ ఈ గజల్‌లోని ఐదు రూపకాలను (మబ్బు, ఎడారి, మనుషులు, హిమగిరి, త్యాగం) ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేని విడివిడి ఉదాహరణలుగా అనుకోవడం

✓ ఐదు రూపకాలూ విడివిడిగా కనిపించినా, అన్నీ కలిసి ఒకే కేంద్ర సందేశం వైపు నడిపిస్తాయి — కష్టాలను ఎదుర్కొని, ప్రయత్నం విడువకుండా, సాటివారితో సహకరిస్తూ జీవించి, చివరికి చెరగని త్యాగం మిగిల్చిన మనిషి పేరే చరిత్రలో నిలుస్తుంది అనేది గజల్ మొత్తానికి ఏకసూత్రత.

Practice problems

Work through this chapter's problems as a readiness check — reveal each solution, mark yourself honestly, and get your gap report at the end.

Readiness check

Are you exam-ready for జీవన భాష్యం — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి?

8 problems from this chapter. Try each one, reveal the worked solution, mark yourself honestly — get your gap report at the end.

8 questions~6 min

5-minute revision

The whole chapter, distilled. Read this the night before the exam.

•'జీవన భాష్యం' — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె) రాసిన గజల్, తెలుగు వాచకంలో గజల్ ప్రక్రియ మొదటి పరిచయం
•10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష) 11 పాఠాలలో ఎనిమిదవది — పేజీలు 77-84
•మత్లా = మొదటి చరణం; మక్తా = చివరి చరణం; తఖల్లుస్ = కవి కలం పేరు ప్రస్తావన
•సి. నారాయణ రెడ్డి (29-07-1931 – 12-06-2017) — 70కి పైగా కావ్యాలు, పద్మభూషణ్, జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత
•మబ్బు-కన్నీరు రూపకం — దుఃఖాన్ని తట్టుకుని ముందుకు సాగాలనే సందేశం
•ఎడారి-పైరు రూపకం — ప్రయత్నం విడువకపోవడమే ఫలితానికి దారి
•మనుషులు-ఊరు రూపకం — పరస్పర సహకారమే ఉత్తమ సాంఘిక జీవనం
•హిమగిరి-యేరు రూపకం — ఎంతటి గొప్పవారికైనా కష్టాలు తప్పవు
•మక్తా సందేశం — బిరుదుల కన్నా చెరగని త్యాగానికే నిజమైన విలువ
•అంత్యప్రాస — ప్రతి చరణం చివర '-అవుతుంది' పునరావృతం

Telangana (TSBIE) marks blueprint

Where the marks come from in this chapter — so you can plan your prep.

Typical chapter weightage: ఖచ్చితమైన మార్కుల విభజన కోసం తెలంగాణ SSC తెలుగు అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం అవసరం — ఇంకా సేకరించలేదు. దిగువ వర్గాలు పాఠం స్వభావం (గేయభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు, కొత్త ప్రక్రియ పరిభాష) ఆధారంగా అంచనా వేయబడ్డాయి, ఖరారు కాదు.

Question type	Marks each	Typical count	What it tests
గేయభాగం ఆధారిత ప్రశ్నలు (సందర్భం, భావం)	2-4	2-3	ఇచ్చిన గేయభాగానికి సందర్భం, భావం వివరించడం
కవి పరిచయం	4-5	1	సినారె జీవిత విశేషాలు, పురస్కారాలు, ప్రధాన రచనలు
గజల్ పరిభాష (వ్యాకరణాంశాలు)	1-2	1	మత్లా, మక్తా, తఖల్లుస్ నిర్వచనాలు, గుర్తింపు
బహుళైచ్ఛిక / స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు	1	0-2	గేయంలోని రూపకాలు, సందేశం గుర్తింపు

Prep strategy

మత్లా, మక్తా, తఖల్లుస్ నిర్వచనాలను, ఈ పాఠంలో వాటి ఉదాహరణలను కంఠస్థం చేయండి
సినారె జీవిత విశేషాలు, ముఖ్యంగా పద్మభూషణ్-జ్ఞానపీఠ పురస్కారాలను గుర్తుంచుకోండి
ఐదు ప్రకృతి రూపకాలను (మబ్బు, దారి, ఎడారి, ఊరు, హిమగిరి) వాటి భావాలతో సహా జతపరచగలిగేలా సిద్ధం చేసుకోండి
మక్తా పంక్తుల్లోని కేంద్ర సందేశాన్ని (బిరుదుల కన్నా త్యాగానికే విలువ) సొంత మాటల్లో రాయగలగాలి

Where this shows up in the real world

This chapter isn't just an exam topic — it lives in the world around you.

గేయభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణలు

గేయభాగ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధంగా ఉన్న ప్రామాణిక ఉదాహరణలు

కవి పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం

కవి పరిచయ ప్రశ్నకు సిద్ధమైన సమాచారం — సినారె జీవిత విశేషాలు, పురస్కారాలు

కష్టాలను ఎదుర్కొని ముందుకు సాగాలనే జీవిత విలువను వాస్తవ జ…

కష్టాలను ఎదుర్కొని ముందుకు సాగాలనే జీవిత విలువను వాస్తవ జీవితంలో అన్వయించుకునే అవకాశం

గజల్ ప్రక్రియ పరిచయం ద్వారా భవిష్యత్తులో ఇతర ఉర్దూ-ప్రభావ…

గజల్ ప్రక్రియ పరిచయం ద్వారా భవిష్యత్తులో ఇతర ఉర్దూ-ప్రభావిత తెలుగు కవితా ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి పునాది

Exam strategy

Battle-tested tips from teachers and toppers for this chapter.

గేయభాగ ప్రశ్నలో ముందుగా సందర్భం (గజల్ పేరు, కవి పేరు) రాసి, తరువాత భావం రాయండి

కవి పరిచయంలో జననం, ప్రధాన రచనలు, పురస్కారాలను వేర్వేరుగా స్పష్టంగా రాయండి

మత్లా-మక్తా-తఖల్లుస్ నిర్వచనాలను ఖచ్చితంగా రాయగలగాలి — ఇవి ఈ పాఠం ప్రత్యేకంగా పరిచయం చేసే పరిభాష

సమయం తక్కువగా ఉంటే ఐదు ప్రకృతి రూపకాలను (మబ్బు, ఎడారి, మనుషులు, హిమగిరి, త్యాగం) జాబితాగా రాయండి

Going beyond the textbook

For olympiad aspirants and curious learners — topics that build on this chapter.

STRETCH

సి. నారాయణ రెడ్డి ఇతర ప్రసిద్ధ కావ్యాలైన 'విశ్వంభర', 'నాగార్జున సాగరం'ల గురించి పరిశోధించి ఒక నివేదిక రాయండి

STRETCH

ఉర్దూ గజల్ సంప్రదాయాన్ని (మీర్ తఖీ మీర్, గాలిబ్ వంటి కవులు), తెలుగు గజల్ ప్రయోగాలను పోల్చుతూ ఒక పట్టిక తయారుచేయండి

STRETCH

తెలుగు సాహిత్యంలో జ్ఞానపీఠ అవార్డు పొందిన ఇతర కవుల (విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, రావూరి భరద్వాజ) రచనలను పరిశోధించండి

STRETCH

ఈ గజల్‌లోని ఐదు రూపకాలను సొంతంగా విస్తరించి, ఒక్కో దానికీ ఆధునిక జీవితంలో ఉదాహరణ రాయండి

Where else this chapter is tested

CBSE board isn't the only one — other exams test this chapter too.

తెలంగాణ SSC పరీక్ష — తెలుగు (ప్రథమ భాష), గేయభాగం మరియు కవి పరిచయ ప్రశ్నలు

తెలంగాణ 9వ తరగతి తెలుగు — ఇదే తరహా ఆధునిక కవితా ప్రక్రియల పరిచయం

తెలుగు భాషా పోటీ పరీక్షలు — గజల్ వంటి ఆధునిక కవితా ప్రక్రియల అంశాలు

AI helpers for this chapter

Generate more practice on the fly, or have the chapter explained at a different level.

⚡

Generate 5 more questions

Fresh MCQs + short-answer items based on this chapter, plus answer keys.

🧠

Explain at a different level

Re-explain the chapter at the level you actually want.

📝 My notes

Saved on this device — sign in to sync · how this works

0/600

Questions students ask

The real ones — pulled from the Q&A community and tutor sessions.

కాదు — గజల్ మూలంగా ఉర్దూ/పర్షియన్ సాహిత్య ప్రక్రియ. సి. నారాయణ రెడ్డి వంటి కవులు దీన్ని తెలుగులో ప్రయోగాత్మకంగా రాశారు — ఈ పాఠం ఆ తెలుగు గజల్‌కు ఉదాహరణ.

పాఠ్యభాగం మత్లాను విడిగా గుర్తించలేదు గానీ, గజల్ పరిభాష ప్రకారం మొదటి చరణం (భాగం Iలోని నాలుగు పంక్తులు) మత్లాగా పరిగణించవచ్చు; చివరి రెండు పంక్తులు (భాగం IIలో 'సినారె' ప్రస్తావన ఉన్నవి) స్పష్టంగా మక్తా.

తెలంగాణ SSC తెలుగు పరీక్షకు సంబంధించిన అధికారిక మోడల్ ప్రశ్నపత్రం ఇంకా సేకరించలేదు. ఊహించిన మార్కుల విభజన ఇవ్వడం కంటే, నిజంగా తెలిసింది మాత్రమే చెప్పడం సరైనదని ఈ సైట్ నియమం.

అవును — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకంలోని పేజీలు 77-84 నేరుగా చదివి రాయబడింది. పాఠ్యపుస్తకం స్వయంగా ఇచ్చిన సారాంశం, గజల్ పరిభాష వివరణతో సరిపోల్చి ధృవీకరించబడింది.

Practice more, ask doubts, find a tutor

Telangana (TSBIE) Class 10 mock tests

Telangana (TSBIE) Class 10 PYQs

Ask in Q&A

Telugu flashcards

Related chapters

Students who read జీవన భాష్యం — డా. సి. నారాయణ రెడ్డి usually read these next.

దానశీలము — బమ్మెర పోతన

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మొదటి పాఠం — బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం అష్టమ స్కంధంలోని 'వామన చరిత్ర'లో భాగం. బలి చక్రవర్తి వామనునికి మూడడుగుల నేల దానమివ్వటం, శుక్రాచార్యుని హెచ్చరిక, బలి యొక్క అచంచలమైన సత్యనిష్ఠ, వామనుని త్రివిక్రమ రూపం — అన్నీ తెలుగు వికీసోర్స్‌లోని మూల పద్యాల నుండి ఉదహరించబడ్డాయి.

ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు — దా॥ సామల సదాశివ

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని రెండవ పాఠం — బహుభాషా పండితుడు దా॥ సామల సదాశివ తన 'యాది' వ్యాససంపుటి నుండి రాసిన భాషావ్యాసం. ప్రతి ప్రాంతపు, ప్రతి భాషకు దాని సొంత పలుకుబడి, నుడికారం ఎంత మధురంగా ఉంటుందో వ్యక్తిగత అనుభవాల ద్వారా చెప్పే వ్యాసం — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

భిక్ష — శ్రీనాథుడు

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని పదవ పాఠం — కవిసార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు రచించిన 'కాశీఖండము' సప్తమాశ్వాసంలోని ఒక ఘట్టం. వేదవ్యాస మహర్షి కాశీలో భిక్ష దొరకక కోపంతో నగరాన్ని శపించబోగా, పార్వతీదేవి సామాన్య స్త్రీ వేషంలో వచ్చి ఆకలి వివేకాన్ని ఎలా కప్పివేస్తుందో బోధించి, ఆతిథ్యమిచ్చిన కథ — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.

వీర తెలంగాణ — దా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య

తెలంగాణ SCERT 10వ తరగతి తెలుగు వాచకం (ప్రథమ భాష)లోని మూడవ పాఠం — దాశరథి కృష్ణమాచార్య రచించిన 'రుద్రవీణ' కవితాసంపుటి నుండి తీసుకున్న ఆధునిక పద్యాలు. కాకతీయుల కాలం నుండి నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం వరకు తెలంగాణ వీరుల చరిత్రను, త్యాగాలను కీర్తించే గేయాలివి — SCERT తెలంగాణ అధికారిక 2026-27 పాఠ్యపుస్తకం నుండి నేరుగా తీసుకోబడింది.